Cà phê Lâm là quán cà phê quen thuộc của các hàn sĩ Hà Nội từ những năm 60.Chủ quán là ông Nguyễn Văn Lâm.Khách đến quán thường gọi thân thiện là Lâm Toét ,có khi còn gọi là Lâm Khói .Ông Lâm gày còm, nhỏ bé.Thực ra , mắt ông không bị toét mà do ông có thói quen hấp him cặp mắt và lúc nào mắt cũng nhòe ướt .Người mới gặp ông Lâm lần đầu cảm giác thấy ông thật "hoàn cảnh" và ông Lâm cũng biết lợi dụng cái vẻ hoàn cảnh ấy mà vận dụng vào chiêu "bị lụy kế" (Ông thường giả bộ đóng vai không có tiền nhiều để mua tranh với giá rẻ như cho không) Ông Lâm yêu hội họa bằng tình yêu bản năng, và trở thành một nhà sưu tập bất đắc dĩ.(Đương nhiên giờ đây ông được coi là nhà sưu tập cự phách và là bậc tiền bối ,sư phụ của giới sưu tập tranh hiện nay ở Việt Nam ). Bằng sự nhậy cảm bản năng,ông Lâm biết phân biệt tranh đẹp với tranh rẻ tiền, tranh sáng tạo với tranh đường mòn. Ông có con mắt tinh đời trong sự cảm nhận cái đẹp, hơn hoặc chí ít cũng chẳng thua kém gì những giáo sư ,những nhà phê bình mỹ thuật thời đó.

                                                                                                    Hàng Bạc Street

Ông Lâm Toét đặc biệt yêu mến văn nghệ sĩ, nhất là các họa sĩ. Bùi Xuân Phái,Nguyễn Sáng, Dương Bích Liên, Nguyễn Tư Nghiêm, Trọng Kiệm, Lưu Công Nhân,Văn Cao, Nguyễn Sĩ Ngọc...hết thảy đều là khách quen của Lâm Toét và cũng là con nợ chung thân của quán.Nhà văn Nguyễn Tuân đã nói vui rằng :"Hữu ngạn sông Saine có bảo tàng Louvre,Tả ngạn sông Hồng có Cà phê Lâm". Các họa sĩ nghèo, thường uống chịu, ghi sổ. ông Lâm không bao giờ thúc dục đòi nợ họ,khi ông nhận tranh của các họa sĩ gán nợ ông không bao giờ trả giá, không cò kè bớt một thêm hai. Các vị cho ông tranh để ông treo ,đổi lại các vị có những bữa ăn sáng gồm có hai quả trứng ốp la và bánh mỳ, sau đó lại có cả cà phê ,thuốc lá để nhâm nhi nữa.Các nghệ sĩ nghèo thoải mái gọi đồ ăn, đồ uống mà phương thức thanh toán thường không phải là bằng tiền mặt.Tất cả đều được ông Lâm ghi vào sổ nợ ,đến khi đã khá nhiều ông Lâm sẽ khẽ khàng bảo :" Này ông,đã đủ cho một bức tranh rồi đấy ông ạ." Tranh gì cũng được, ông không khe khắt. Hiện thực, siêu thực, lập thể, dã thú hay đa đa... đối với ông thì cũng thế cả thôi, ông đặt trọn niềm tin vào trách nhiệm của các nghệ sĩ,bởi nếu là tranh không hay thì không hay cho tác giả của bức tranh đó chứ ông có sao đâu.
Cà Phê Lâm thực sự là một kiểu "Salon chui" thời ấy,một phòng triển lãm không chính thức trưng bày tranh của các họa sĩ Hà Nội , phục vụ quần chúng trong suốt mấy thập niên từ những năm 60 cho đến khi có chính sách Mở cửa vào những năm 80, các họa sĩ Việt Nam mới được phép tổ chức triển lãm ,trưng bày những đứa con tinh thần của mình .(Đến những năm 90, họa sĩ Việt Nam mới thực sự bắt đầu có cơ hội phô diễn công lao sáng tạo nghệ thuật của mình ra trước công chúng và còn được đem tranh ra nước ngoài làm triển lãm nữa.) Vì thế,nhớ lại thời kỳ ngặt nghèo, khó khăn ấy, lịch sử mỹ thuật Việt Nam,nếu có ghi chép,tưởng cũng không nên bỏ quên công lao của ông Lâm cà phê .
Các tài liệu và bài viết đáng tin cậy về Cà Phê Lâm hầu như không có, nhưng những giai thoại và những câu chuyện thêu dệt thì nhiều.Thực tế,ông Lâm dù có phóng khoáng mấy thì cũng lấy gọi là cho mỗi họa sĩ nhiều lắm chừng dăm ba bức chứ lấy nhiều thì nhà ông diện tích chỉ có vậy , chứa vào đâu cho hết? Cách thức chơi tranh của ông Lâm cũng giống như người chơi cây cảnh vậy,cứ cây nào chưa có thì cố mà có, cây nào có rồi thì thôi.Thời ấy, người ta chơi tranh thật là hồn nhiên và thuần khiết ,chơi tranh vì thích ,vậy thôi, không hề có bất kỳ một động cơ tư lợi hay háo danh nào.Thời đó ,người vẽ tranh đã bị coi là gàn và người chơi tranh chắc còn gàn hơn. Cứ hình dung,nếu thời ấy ông Lâm sập tiệm vì nợ nần mà phải bán đồ cầm cố, thì tất cả bộ sưu tập ấy không biết sẽ bán được cho ai, bởi lẽ rất đơn giản, không có người mua tranh vẽ vào cái thời mà cả nước ,tất cả đều là "Những người cùng khổ " Và trong hoàn cảnh lịch sử ,đất nước mình khi đó dường như khép kín với thế giới bên ngoài. (Ngay cả trong thời điểm hiện tại này ,khách hàng thực lực của hội họa cũng vẫn là người nước ngoài. Người Việt cũng có nhiều người mua tranh nhưng chủ yếu vẫn... để bán lại cho người nước ngoài)
Tranh Bùi Xuân Phái ,theo mắt tôi được thấy ,ông Lâm có khoảng 5 bức sơn dầu,kích cỡ khá lớn.Bức nhỏ nhất trong số đó đã có kích thước: 60cm x 80cm. (Đó là bức phố Hàng Bạc,bức này hiện nay đã thuộc về một nhà sưu tập Trần Hậu Tuấn.Anh bạn Tuấn này khoe với tôi rằng nhiều người đã hỏi mua bức này và cũng chính do khách hàng đã đẩy giá tới 15.000 Mỹ kim, nhưng Tuấn đã từ chối. Tuấn giải thích rằng," Bây giờ tôi cầm số tiền đó,tôi không thể tìm mua đâu được một bức tranh đẹp,to và hoành tráng như thế của Phái".
Những bức tranh của Bùi Xuân Phái có mặt tại Cà Phê Lâm đều xuất sắc và tất cả đều nhuốm màu thời gian và không gian Hà Nội một thời.Xem lại thấy xúc động. nhưng nói mầu thời gian cho sang vậy thôi chứ thực tế là bị nhuốm mầu...khói thuốc lá của khách đến Cà phê Lâm - ngày nào cũng vậy ,khách vô tư nhả khói ra trong mấy chục năm như thế thì làm gì tranh không bị tối rầm đi.
Các họa sĩ thời ông Lâm chơi tranh nay hầu như đã lần lượt qua đời,ông Lâm cũng mất cách đây vài năm, đó là nguyên do đã làm cho quán không giữ được nét quyến rũ ,lãng đãng như xưa.Bây giờ đến lại Cà phê Lâm ,có cảm giác cả chủ lẫn khách đều cùng tinh quái qúa. Tranh thì vẫn vậy, cà phê thì vẫn thế và quán không có nhiều sự đổi khác nhưng dường như sự hào hứng và tình người đã nhạt đi nhiều lắm.


Artistphuong