Viết Dưới Ánh Đèn Dầu

Under the Light of an Oil Lamp

         

LỜI GIỚI THIỆU
" Viết dưới ánh đèn dầu" là ḍng chữ đầu tiên trong cuốn Nhật kư của Họa sĩ Bùi Xuân Phái năm 1970, được làm tên cho cuốn sách giới thiệu những ghi chép của ông viết trong 30 năm (1958 - 1988). Bùi Xuân Phái là một trong số ít những họa sĩ Việt Nam ngoài xây dựng hệ thống tư liệu vẽ cẩn thận c̣n liên tục ghi nhật kư. Những ǵ ông viết chỉ là suy tưởng riêng của bản thân, song tất cả đều toát lên những trăn trở về nghệ thuật, cho nghệ thuật và chỉ cho nghệ thuật mà thôi. Những suy tư cuối cùng cũng chỉ để làm sao vẽ cho đẹp hơn, đi gần đến bản chất nghệ thuật hơn. Bùi Xuân Phái không định tuyên ngôn, gia tài hội họa của ông đă quá phong phú cũng không định triết lư thẩm mỹ, mà nhận định trực tiếp các hiện tượng xă hội liên quan đến nghệ thuật. Những suy nghĩ khác về cuộc sống, cũng chỉ là làm thế nào để miếng cơm manh áo không can thiệp được vào hoạt động sáng tạo nghệ thuật. Cũng như mọi nghệ sĩ lớn, Bùi Xuân Phái luôn đặt câu hỏi nghệ thuật là ǵ ? Thế nào là nghệ thuật ? Làm như vậy có phải là nghệ thuật không ? Cái đẹp nằm ở đâu ? ông lặp đi lặp lại, nhắc đi, nhắc lại, tự nhủ ḿnh, tự trả lời, tự băn khoăn trong một cuộc sống đầy lo âu, gánh nặng mà nếu ai không sống qua thời kỳ đó cũng khó ḷng hiểu hết những ǵ ông viết. Thời kỳ không chỉ khó khăn về kinh tế, đe dọa của bom đạn mà c̣n có cả thói đạo đức giả, nghệ thuật giả, chủ nghĩa cơ hội, sự ấu trĩ mà cả những kẻ ưa chụp mũ lên người khác.
Qua những trang nhật kư của Bùi Xuân Phái ta thấy rơ những biến đổi phức tạp trong cuộc sống mà ông đă trải qua, đă vượt lên để khẳng định ḿnh trong nghệ thuật và trong cách sống. Những ǵ ông viết ra thường không để dạy ai về nghệ thuật mà tự khuyên ta tu dưỡng nên người, nhất là làm người nghệ sĩ trong cuộc đời cụ thể. Lời nói, câu viết của ông như mặt sau của tấm tranh và cũng là phần ngầm của tảng băng. Chúng là chứng cứ cho sự tồn tại bền vững của hàng ngàn tác phẩm ông đểâ lại. Từ 1958-1974, Nhật kư và ghi chú của Bùi Xuân Phái được ghi trên 14 quyển lịch tay thường niên và 5 cuốn sổ tay. Đây là giai đoạn ông sáng tác các đề tài tranh khỏa thân và trừu tượng, chúng cũng được giữ kín như những ghi chép trên, chỉ có một vài ngời bạn thân của Họa sĩ biết đến. Từ 1975 cho đến lúc lâm chung (1988) ông tiếp tục ghi trên 13 cuốn lịch tay và trên nhiều mẩu giấy, lề tranh bất kỳ ... Tất cả những tài liệu trên được gia đ́nh lưu giữ đầy đủ. Riêng năm I958-1960 chưa có lịch tay nên ông ghi ra sổ, đặc biệt cuốn nhật kư viết năm 1972 bị thất lạc không rơ lư do và mới t́m được bản sao. Từ những tài liệu này Bùi Thanh Phương (con trai Bùi Xuân Phái) và nhà sưu tập Trần Hậu Tuân biên soạn thành cuốn sách. Qua những trang viết giúp ta hiểu thêm giá trị các tác phẩm hơn, con người tác giả hơn. Tinh thần ấy làm ta nâng niu quí trọng những ḍng nhật kư của Bùi Xuân Phái. Thêm yêu kính và biết ơn công lao đóng góp cho nghệ thuật của ông.
 

1. Tôi cho rằng ở Việt Nam loại tranh "moderne" chưa rơ h́nh.
Tôi buồn khi thấy một số tranh mệnh danh là vẽ moderne (hiện đại) mà không có giá trị ǵ về nghệ thuật. Tôi cho rằng đó là loại faux moderne (giả hiện đại), cũng như bảo những người vẽ chân phương kém là faux classique (giả cổ điển). Tôi thường phàn nàn với Nguyễn Sáng* là chính mấy tay modeme non làm nhiều người hiểu nhầm tranh moderne là bịp bợm. Quan niệm về tranh moderne tôi thấy không thể dễ dăi được. Cái dễ dăi là cái nên tránh trong nghệ thuật. Nó hời hợt, non yếu. Không đủ sức truyền cảm cho ngời xem tranh.



2. Khi vẽ xong một bức tranh th́ tôi thấy nó "cũ" mất rồi. H́nh như tôi muốn phải vẽ "hay" hơn thế bằng một lối tự do hơn hoặc kém tự do hơn miễn là hay hơn.



3. Picasso* thường hay vẽ đi vẽ lại một đề tài cho đến cực đẹp, cực nhuyễn. Thanh thoát vô cùng. Ông ta có cách nh́n nhạy cảm và bàn tay điêu luyện. Có lẽ cả hai là một.



4. Ở chúng ta nhiều khi hiểu đấy, biết đẹp, xấu đấy nhưng lại không làm được là tại thiếu điêu luyện hay lực bất ṭng tâm ?



5. T́m cái đẹp qua thiên nhiên, hiểu kỹ thiên nhiên để thấy cái cốt lơi. Vẽ bịa là đi vào cái hời hợt, dễ dăi.



6. Xem con ḅ, con ngựa của Picasso vẽ chấm phá mới thấy ông này thuộc ḅ, ngựa rất ghê, phá mà vẫn thực.



7. Dựa vào thiên nhiên để mà làm tranh. Nếu chỉ ghi chép thiên nhiên th́ không đáng kể về mặt sáng tạo. Một cái máy ảnh làm công việc đó tốt hơn.



8. Người xem tranh đáng tiếc là không phân biệt rơ giữa vẽ nghiên cứu, vẽ máy móc, vẽ theo ảnh với vẽ sáng tạo nghệ thuật. Đúng nghĩa của nghệ thuật là sáng tạo - tạo ra một cái ǵ Mới - Đẹp.



9. Càng ngày hội họa càng xa dần cái vỏ thực tế v́ sợ giống ảnh, ảnh ghi chép thực tế nhanh và chính xác. Người họa sĩ dùng trí tuệ và t́nh cảm để phân tích thực tế và chuyển sang phần hội họa trong đó có óc tưởng tượng hoạt động.



10. Đừng băn khoăn nhiều trong lúc vẽ. Đừng đặt ra một tiêu chuẩn ǵ về cái đẹp. Cứ vẽ như người không biết vẽ cũng được chứ sao ? Mà lại khó nữa nếu lại cố t́nh làm ra không biết vẽ ! Chính cái hồn nhiên mới đem lại cái tươi mát trong tranh.



11. Tôi không c̣n nghĩ ǵ về nghệ thuật nữa th́ tôi mới tự do được mà vẽ.



12. Một thế giới riêng. Một cái nh́n riêng. Nghệ thuật làm người xem thú vị ở chỗ đó.



13. Tranh của một ông bạn nọ có cái ǵ làm tôi phát chán. Nó êm ả quá, óng chuốt quá, sạch sẽ khéo léo quá... Đúng, nghệ thuật nên tránh mọi sự cẩu thả, dễ dăi tùy tiện, lười biếng . . . nhưng đừng đi vào cái "đẹp" thiếu chất hội họa, nếu là vẽ tranh. Hội họa trước hết đă - nghĩa là Nghệ thuật có không đă.



14. Vẽ giống người khác không có ǵ đáng chú ư v́ đó là một "họa sĩ" không có ǵ.



15. Họa sĩ phái mới phá bỏ trật tự của nền hội họa cũ, trong khi đó những họa sĩ bảo thủ duy tŕ và ca tụng những cái cũ. Tất nhiên trong những môn phái cũ (cổ điển) có nhiều cái rất đẹp, rất quư. Nhưng làm lại để làm ǵ để thành một cái bóng mờ nhạt, một sự vô duyên lạc điệu.



16. Tiến lên một bước trong nghệ thuật đâu phải chuyện dễ. Ờ, nếu chỉ là câu chuyện chịu khó !



17. Vẽ không phải là chép, không phải là đo cho đúng, ghi cho chính xác. Nếu chỉ có thế th́ mới là đang học vẽ, c̣n nếu muốn bước lên nữa, tiến tới ngưỡng cửa của nghệ thuật th́ c̣n phải nhiều gian khổ rèn luyện lao động nghệ thuật thật sự . . . con đường sáng tác không dễ dàng, không có một lối tắt nào nếu anh muốn nhanh chóng để trở nên xuất chúng? Chỉ có một con đường rất là dài, rất là vất vả và cũng dễ thất bại, đau khổ.



18. Vượt lên trên những cái làm hỏng nghệ thuật. Nghĩ đến một sự nghiệp lớn lao của cả một đời nghệ thuật. Đừng để chính bản thân ḿnh phải ân hận đă làm những bức tranh không ra ǵ, không đáng kể. Chính những bức tranh tồi, tranh dở tranh xoàng sẽ làm hại uy tín của ḿnh đó.



19. Cứ xem họ đánh giá hoặc hiểu tranh ra sao th́ có thể biết họ vẽ ra sao. Cái đẹp không nh́n thấy th́ vẽ thế nào được tranh đẹp. Cái đẹp mới không phải là sự quen thuộc nữa, nó sẽ đ̣i hỏi một sự bỡ ngỡ. Trước lạ sau quen dần dần thấy đẹp. Cái đẹp tồn tại được có lẽ lúc nào nó cũng mới.




20. Vẽ nên có mẫu (modele) hay không ?
Điều đó c̣n tùy theo quan niệm của người vẽ. Nếu vẽ theo lối cổ điển, ấn tượng, tả thực . . . th́ nhất định là cần phải có mẫu. Nhưng cũng không nên nệ mẫu. Có những cái đẹp mà ở mẫu không đáp ứng được. Vậy, không nhất thiết phải luôn luôn có mẫu.



21. Cần đi vào chuyên môn th́ mới có thể hay được. Nhưng chuyên môn không thấy chuyên môn th́ mới thoát được.



22. Không rơi vào bệnh h́nh thức, nhưng nên là một h́nh thức nghệ thuật, rung cảm.



23. H́nh như nghệ thuật (nói với nghĩa đặc biệt của nó) là một điều ǵ bí ẩn? ở một số người này có thể làm được và ở một số ngời khác không làm được dù có cố sức rèn luyện cũng chỉ đi đến mức tầm thường mà thôi.



24. Suy nghĩ nhiều, ghi chép nhiều, nắm cho chắc những tài liệu về cuộc sống. Không làm những cái hời hợt, rẻ tiền. Cái đẹp đến hay không đến là do người vẽ nh́n thấy.



25. Vấn đề nghệ thuật tôi đặt lên hàng đầu. Vẽ cho hay đó là nhiệm vụ trước tiên. Tất nhiên cái hay là cái có ích cho mọi người (cũng có cái hay vô ích nhưng ḿnh không vẽ cái đó)



26. Vẽ dễ hay khó ? Tùy theo quan niệm mà thôi. Vẽ chiều theo quan niệm người khác không giống quan niệm của ḿnh th́ thật là khó. Vẽ vô trách nhiệm th́ không khó.



27. Không ngại ǵ làm đi làm lại để t́m ra cái hay hơn nâng ḿnh lên, không hài ḷng với những cái dễ dăi. Đừng sợ không được quần chúng thích mà đi t́m lối này lối nọ. Chính cái hay nhất của anh mới làm quần chúng thích được. (tôi không nói quần chúng ở mức độ kém).



28. Vẽ chân dung trước hết là có nghệ thuật chứ không phải là giống. Không phải là cố vẽ cho đúng, cho giống, cho đầy đủ. Mà giống như thế nào ? Phải giống theo quan niệm của ngời vẽ chứ không phải theo quan niệm của ngời xem.(1)



29. Vẽ chân dung kư họa, làm sao vẽ cho thoát mà vẫn giữ được nghệ thuật. Nghệ thuật vẽ chân dung đ̣i hỏi một sự quan sát sâu sắc dung mạo con ngời kết hợp với sự rung cảm tạo h́nh thành một tác phẩm hội họa. Đừng vội hài ḷng khi chưa hiểu, chưa nắm được người trong tranh. Không cần giống nhưng cần ra, không giống nhưng mà ra, thế là được rồi đối với một chân dung.
Đừng g̣ bó - Đừng lo không giống - Đừng rụt rè. Vẽ hỏng th́ bỏ đi, không sao cả.
Càng vẽ nhiều càng nhiều kinh nghiệm. Đáng buồn khi người vẽ không nh́n thấy
thất bại, thành công ở mức nào. Cần làm việc rất nghiêm túc và thoải mái.
--------------
(1) Có một anh nhà giàu (vốn là một người sưu tầm cây và chim cảnh) có ư muốn nhờ Bùi Xuân Phái vẽ cho ḿnh một bức chân dung, anh này đi lại nhiều lần, hối thúc Búi Xuân Phái vẽ. Sau đó Bùi Xuân Phái đă nói:
- Nếu vẽ chỉ để cho một ḿnh ông thích tôi th́ tôi có thể vẽ xong cho ông xong ngay bây giờ, nhưng để vẽ cho nhiều người khác xem bức chân dung đó cũng thích được th́ lại là chuyện khác.
------------------
30. Tác phẩm hội họa được xây dựng theo một kiểu riêng của nó. Nó không giống như cách xây dựng tác phẩm của một nhà văn hoặc của một ngành khác và cuối cùng mỗi con người nghệ sĩ lại có một lối riêng để hoàn thành tác phẩm.



31. Hà Nội có rất nhiều vẻ đẹp mà mỗi vẻ đẹp lại thích hợp với mỗi người* Có những cái đẹp mới và lại có cả những cái đẹp cũ, thí dụ những căn nhà cổ Việt Nam.
Phố cổ, những căn nhà cổ vào tranh rất dễ đẹp. Nhịp điệu của nó không đều đều như những căn nhà cao tầng, nhà lắp ghép.
Chúng ta thấy có cái cao, cái thấp, cái to, cái nhỏ, cái lùi vào, cái nhô ra. Người vẽ về mặt tạo h́nh và bố cục có rất nhiều thuận lợi.
Về màu sắc nó mang nhiều màu thời gian. Có nhiều mảng tường tưởng như là bẩn, không phải đâu. Nó rất đẹp đối với những đối tượng biết nh́n thấy, biết khám phá những loang lổ, những dấu vết thời gian ấy thêm vào óc tưởng tượng của người nghệ sĩ sẽ tạo ra những cái đẹp bất ngờ.
Vẽ phố cổ, nhà cổ Hà Nội mà quá nặng về ghi chép cho đúng th́ tranh sẽ mang ít chất hội họa, về phần này nên nhường chỗ cho nhiếp ảnh hoặc điện ảnh. Chúng ta đều biết cái đẹp của tranh, phần cốt yếu vẫn là phần sáng tạo của nghệ sĩ.



32. Đừng thừa. Cứ lải nhải vẽ măi th́ nhất định là sẽ có nhiều cái thừa. Nên tránh đi th́ hơn. Vẽ lâu cũng được nhưng cốt để đi sâu vào cái đẹp, cái cần, chứ không phải để thấy cần cù nhiều quá của bàn tay. Càng ngắn càng khó (tất nhiên là ngắn hay). Càng ít nét, càng giản dị, càng khó. Cái tinh chất mới thực là cái đáng quư.



33. Giữ lại cái ǵ đẹp, mất đi cái ǵ xấu. Xóa cái xấu đi không thương tiếc. Điều đáng chú ư là phân biệt cho hay cái đẹp và cái xấu, không lẫn lộn. Xóa đi mất cái đẹp th́ thật là buồn cho anh. Mà giữ lại cái xấu th́ lại càng đáng buồn hơn !



34. Cái khó vẫn là cái xa nay ít vẽ đến hoặc không vẽ đến. Làm sao mà nhớ mà thuộc được. Kém trí nhớ mà tài liệu th́ không có, hoặc thiếu. Hỏi dù có minh họa một cái tranh nhỏ trên báo cũng thấy gay.



35, Muốn vẽ thoát th́ phải thuộc rất tinh tường, hiểu biết đến nơi đến chốn thực tế có trong tranh. Vẽ theo trí nhớ th́ không gọi là vẽ bịa. Cái đáng ghét là vẽ bịa, vẽ liều trong khi không nhớ, không có tài liệu tham khảo, trường hợp này dễ làm tài năng (nếu có) sút kém và hư hỏng.



36. Cái nghề vẽ báo: minh họa, tranh vui v.v.... nếu làm ít ít thôi th́ cũng không hại. Nếu bập vào và làm nhiều th́ cũng dễ hại. Nó quen tay đi, nó dễ đi đến chỗ hời hợt dễ dăi, nhiều khi do yêu cầu cấp bách phải "cố rặn" ra cho được, rất dễ đi vào con đường bịa. Phải coi chừng ?



37. Chất hiện đại là chất trẻ, nghệ thuật càng tiến lên càng trẻ, trừ phi những người muốn lùi (bảo thủ th́ nghệ thuật ôi thôi già khô.



38. Không phải cái cũ, cái cổ không hay, không có giá trị. Nó tuyệt vời với những tác phẩm bất tử đă có. Nhưng cái đó không phải để anh bắt chước.



39. Cứ vẽ đi, thiên nhiên là một nguồn cảm hứng vô tận. Đừng sợ không làm nổi, cứ là ḿnh mà vẽ, bằng ḷng với "tài năng" dù c̣n kém của ḿnh.




40. Vẽ nhiều bạn sẽ cảm thấy những cái tranh nào của bạn có cái đẹp. Hăy nghiên cứu trong khi xem tranh của ḿnh, hăy để riêng ra loại đẹp và loại xấu. Một khi tranh đă được rồi, đẹp rồi (có bao quát tốt) th́ cũng đừng nên chữa nữa, có thể đi đến chỗ xấu đi. Đẩy lên là tốt nhưng hăy coi chừng, cũng có khi không phải là đẩy lên mà lại là đẩy xuống !



41. Chữa tranh là một điều rất gay, rất khó. Bởi lẽ rất dễ làm mất bao quát (ensemble) nhiều khi gần như phải làm lại, vẽ lại tất th́ mới cứu văn được. Nên thận trọng.



42. Vấn đề vật liệu đóng một vai quan trọng trong nghệ thuật. Thiếu vật liệu, đồ dùng tốt người nghệ sĩ bị hạn chế rất nhiều. Anh ta không thể làm theo ư muốn, không thể nâng cao tác phẩm do dùng những chất liệu kém, tác phẩm dễ bị hư hỏng đem lại sự đáng tiếc cho người xem.



52. Cứ vẽ đi đă. Nghệ thuật làm sao có chuyện biết trước hay dở ! Đừng nghĩ đến sự thành công sớm - Có thể như một tay nào đó : tôi không biết tranh của tôi có đẹp hay không nữa! ít nhất cái tranh đem lại cho ḿnh thú nhiều hay ít, hay không thú. Thế thôi !



53. Nói đến phong cách là phải có nghệ thuật rồi. Chứ vẽ biết ngay là ai vẽ mà kém nghệ thuật th́ cũng chán.



54. Không nên đi t́m cái "riêng" để tỏ ra ḿnh có chất độc đáo. Rất dễ rơi vào con đường lập dị hoặc h́nh thức.



55. Phong cách là nói chung nên hội đủ cả phần nội dung lẫn h́nh thức.



56. Ai vẽ mà không muốn tranh của ḿnh đẹp - Nhưng điều đó có phải là dễ đâu. Ai thấy đẹp, ai thấy không đẹp ? lôi thôi lắm chứ ! Cái chủ quan cũng dễ đánh lừa ngay cả bản thân người vẽ.



57. Ông bạn làm nghệ thuật cứ tưởng như ḿnh là "ghê gớm" lắm. Có biết đâu cái kém, cái dở, cái dễ dăi vẫn tḥi ra mà ḿnh không nh́n thấy, cũng có thể cả người xem cũng không nh́n thấy.



58. Nhà văn không ngày nào không viết th́ trong ngành họa cũng vậy thôi. Phải vẽ hàng ngày. H́nh như không vẽ luôn tay nó "cứng" ra. Vẽ nhiều, vẽ cho thuần tay để lúc nào cũng thành điêu luyện và thoải mái, ông Hen ri Matisse* vẽ như chơi là v́ ông vẽ rất nhiều. Nên hiểu vẽ với tâm hồn nghệ thuật, chứ không phải vẽ nhiều để kiếm tiền nhiều !



59. Có thể có những người rất chịu khó vẽ nhưng không có tâm hồn nghệ thuật thành ra họ chỉ giữ những kỹ thuật, những công thức, những luật lệ. Bởi thế tranh của họ dù có kỹ xảo đến mấy đi nữa vẫn cứ khô khan, tầm thường. Những họa sĩ dân gian vẽ thường rất hồn nhiên và thoải mái. Họ không bị lúng túng bởi những khó khăn của kỹ thuật.



60. Văn là người th́ vẽ cũng là người thôi, người làm sao th́ vẽ làm nấy (thế nấy). Nếu cố t́nh bắt chước người khác th́ cũng chỉ thành đồ giả thôi. Cần phải vẽ một cách chân thành. Không giả tạo, đừng vay mượn để che đậy cái . . . kém của ḿnh mà cũng có người đi làm cái giả tầm thường, trong khi chính bản thân ḿnh có cái hay th́ lại không khai thác! Thế có đáng tiếc không cơ chứ !




61. Làm việc cho có khoa học để tránh vấp váp những cái có thể tránh được. Thí dụ như để cháy nhà mới rút kinh nghiệm th́ tai hại quá. Từ cái nhỏ nhặt đều làm cho hoàn chỉnh, làm cho thật tốt. Thí dụ như làm một khung vải để vẽ (préparer toile), "căng vải" như thế nào ?. Kỹ thuật đ̣i hỏi để khi vẽ ta có một cái "toile" rất đẹp và tốt. Cái đó cũng gây hào hứng nhiều trong khi vẽ nữa.



62. Cứ vẽ đi, nó đến th́ đến mà không đến th́ thôi ? Vẽ cái khác và vẽ cái khác nữa. Vẽ là một nhu cầu thỏa măn t́nh cảm với cái đẹp hội họa. Nếu chỉ v́ mục đích "kiếm tiền" th́ nó sẽ xa rời cái đẹp hội họa mà sang cái đẹp tầm thường ! Mà chết nỗi cái "đẹp" tầm thường lại được nhiều vị tầm thường ưa thích ! Các vị đó lại hay có tiền, nên mấy ông họa sĩ khéo tay kiếm rất dễ. Tranh chỉ cần nuột nà khéo léo sạch sẽ, tươi tắn, xinh xắn. Đề tài thường trên con đường ṃn, kỹ thuật cũng trên con đường ṃn ! Sự hiểu biết, sự thưởng thức cũng thuộc dễ dăi người xem sợ sự mới lạ, bỡ ngỡ trước những t́m ṭi, nên chỉ đ̣i hỏi những cái "đẹp cũ' cái quen thuộc mà thôi. Không, người nghệ sĩ của thời đại mới không đi vào con đường ṃn như thế. Họ lao vào cái hiện đại, cái mới dù vấp váp dù gian lao nguy hiểm. Họ tiêu biểu cho những tài năng mới mà ta thấy rất hiếm trong đời sống.



63. Tất nhiên nghệ thuật rất là phong phú, nói riêng nghệ thuật hội họa - đừng thắc mắc quá nhiều về những nét đẹp trong h́nh thức. Đúng là nên đi vào h́nh thức có nội dung, đi vào lối vẽ thích hợp với tâm hồn, khả năng của ḿnh nhất.



64. Đừng làm xiếc với nghệ thuật - nó thành ra một thứ tiểu xảo tầm thường - nếu anh muốn rơ ra là anh th́ anh cứ việc vẽ theo ư thích của anh.



65. T́m hiểu thực tế. Nghiên cứu sâu thực tế từ đó mới đi sâu vào được nghệ thuật. Vẽ đi vẽ lại nhiều lần một cảnh, một người nào đó cũng tốt v́ như thế ḿnh sẽ thuộc và hiểu lấy cái ḿnh vẽ. Và vẽ khi thuộc nét sẽ được thanh thoát hơn khi chưa thuộc.



66. Có ai đó nói : Cần nh́n giỏi chứ không phải cần vẽ giỏi ! Có lẽ nên nói cần nh́n giỏi hơn vẽ giỏi. Tất nhiên hai điều này thường là đi đôi nếu không th́ vẽ giỏi làm sao được. Vẽ giỏi mà không nh́n ra cái đẹp th́ mới chỉ là vẽ khéo tay, chỉ là một công tŕnh thủ công mà thôi. Nhưng nh́n giỏi mà với bàn tay thiếu rèn luyện, bàn tay quá vụng về th́ cũng loay hoay rồi rút cục cũng đành bó tay, cũng ví như nhà phê b́nh nghệ thuật có cặp mắt sành sỏi nhưng nào ông ta có vẽ được !



67. Cái đẹp đến hay không đến là do người vẽ nh́n thấy. "Cái nh́n" cho hay để vẽ cho hay. Cả hai đều khó cả. Phải khổ công rèn luyện để bớt khó.



68. Trong hội họa chữ học hành đúng là cần thiết, học phải đi đôi với hành. Hành mà thiếu học cũng không phát triển được. Càng học nhiều th́ càng phải vẽ nhiều. Bạo dạn lên mà vẽ. Hỏng hay được chưa vội quan tâm. Tất nhiên không có ai vẽ mà lại muốn hỏng bao giờ. Đừng chủ quan cho rằng ḿnh đă có tŕnh độ ! Mà đă có tŕnh độ th́ vẽ là phải được? Không đâu có tŕnh độ mà tranh vẫn có thể tồi được chứ ? Thí dụ như vẽ phải một đề tài khó, thí dụ như thiếu phương tiện vv. . . Mà cái "cảm hứng" lạnh nhạt nữa th́ khó có thể ra tranh hay được.



69. Thiếu không khí nghệ thuật làm việc cũng khó thật. Nhưng cũng cần t́m thấy không khí hoặc tạo ra. Nếu không ông bạn sẽ giải nghệ mất thôi(1)
(1)Từ năm 1980, Bùi Xuân Phái có nhiều khách mua tranh. Có tiền, ông thường mùa nhiều họa phẩm. Có người khuyên ông dùng hết mới mua tiếp, Bùi Xuân Phái giải thích: "Vật liệu luôn bày ra trước mắt nó có tác dụng là gây ra cho tôi không khí hứng thú làm việc, hết rồi mới đi mua có khi lại ngại".



70. Đừng tiếc th́ giờ mất đi cho một cái tranh, càng mất nhiều th́ giờ, bức tranh càng xem được lâu



71. Cái khó là trong hoàn cảnh nào cũng đều vẽ được cả. Thiếu sơn ? Th́ Ông bạn đừng vẽ sơn dầu nữa. Thiếu bột màu ? Th́ ông bạn đừng vẽ bột màu nữa. Giấy và bút ch́, bút mực th́ chắc ít khi thiếu. Đừng nên đổ tại thiếu thứ này thiếu thứ nọ để không vẽ ! Tất cả tùy thuộc vào người nghệ sĩ.
Cái nguy nhất là : Không thiết vẽ.



72. Đừng ép buộc người nghệ sĩ phải làm việc. Sao lại phải? Anh ta không thích làm việc nữa tức là anh ta muốn giải nghệ rồi c̣n ǵ? Anh ta không xứng đáng ǵ với danh từ nghệ sĩ nữa.



73. Trong lúc vẽ nghệ thuật chỉ đến chập chờn, đôi khi như một ánh chớp Phải nhạy cảm để nh́n cho tinh, để mà thấy, để mà tiến thoái, để mà biết đúng chỗ. Hăy hiểu biết cho nhiều để tự ḿnh nh́n nhận cho công bằng. Thường th́ hay tưởng là ḿnh hay !



74. Hăy vẽ. Vẽ để thấy cái non kém của ḿnh. Không dấu kém. Vẽ tốt nhất là trong khi vẽ học thêm đươc một cái ǵ bổ ích. Đáng buồn là cái tầm thường. Vẽ không phải là để trổ tài, càng muốn trổ tài càng đi đến chỗ tầm thường !



75. Thế kỷ đă qua đă vẽ Thế kỷ ngày nay đang vẽ và những thế kỷ ngày mai sẽ vẽ. Vẽ măi. Và cái đáng kể là để nghệ thuật cứ tiến lên măi. Thời đại nào nghệ thuật nấy. Con người bao giờ cũng muốn vuơn tới cái mới nhất cái đẹp nhất.



76. Đẹp thay một cái atelier bừa băi. (tiếc thay hiện nay không có) (2) Khi nào cái atelier của tôi gọn gàng sạch sẽ là lúc tôi lười đấy.
-------------------------------
(2) Cho đến khi mất (1988) Bùi Xuân Phái vẫn sống, làm việc và sinh hoạt chung và cùng với gia đ́nh trong căn pḥng chật chội 20m2 ở 87 thuốc bắc.
Trong hoàn cảnh chiến tranh của đất nuớc, nghệ thuật cũng làm những nhiệm vụ tức thời phục vụ cho đời sống tinh thần của nhân dân. Xu huớng hiện thực trong nghệ thuật phát triển, phù hợp với bối cảnh lịch sử dân tộc. Tuy nhiên sự áp dụng máy móc các quan điểm đó dẫn đến phê b́nh, đánh giá nghệ thuật khó tránh khỏi định kiến và áp đặt. Là một họa sĩ đích thực Bùi Xuân Phái luôn khao khát được mở rộng, tự do trong sáng tạo. ông tin tưởng vào sự đổi mới và phát triển của nghệ thuật. Không bao giờ Bùi Xuân Phái chấp nhận việc hạ thấp nghệ thuật cho dễ hiểu tới số đông, trái lại ông đ̣i hỏi, mong muốn tŕnh độ thẩm mỹ của quần chúng sẽ dần đợc nâng cao.
Bùi Xuân Phái không bao giờ tự thỏa măn ḿnh trong nghệ thuật. Một bức tranh bán được, có được ít tiền vẫn làm ông băn khoăn. Ông vẫn muốn làm tốt hơn, vẽ đẹp hơn nữa. Ông thuơng người yêu nghệ thuật bỏ tiền mua tranh dù chính bản thân và gia đ́nh luôn túng thiếu. Sau những năm 1980 Bùi Xuân Phái là họa sĩ bán tranh được nhiều và ông cũng là người sớm băn khoăn về sự ảnh hưởng của thuơng mại đối với nghệ thuật. Với ông giá trị bức tranh không phụ thuộc vào đồng tiền và tin rằng nghệ thuật dài lâu cũng cần phải có thời gian dài lâu mới hiểu hết được.
-------------------------------
77. Nên chú ư vấn đề tài năng của người nghệ sĩ. Rất có thể người kém tài năng mà có rèn luyện, tuơng đối có nghề nghiệp (khen có nghề nghiệp chưa phải là câu khen đáng kể.
Phân tích tài năng của một nghệ sĩ thật phức tạp, nó là vấn đề bẩm sinh, vấn đề rèn luyện. Nó ví như cái duyên đặc biệt của một cô gái đẹp.



78. Tôi cảm thấy nhà phê b́nh phải có một tŕnh độ hiểu biết rất lớn và một tâm hồn nhạy cảm. Ông ta có thể không biết vẽ nhưng rất biết xem tranh (như người biết ăn ngon nhưng không biết làm bếp) để làm người huớng dẫn đáng tin.



79. Nhà phê b́nh chân chính không v́ danh lợi mà làm việc, không để đồng tiền hoặc quyền thế sai khiến. Biết khám phá ra tài năng truớc những đồng nghiệp, nhà phê b́nh đó quả là những bậc thầy.



80. Đừng chấp những lời phê b́nh mang những ác ư bên trong. Một bức tranh dở được khen (?) cũng vô giá trị (về lời khen) như một bức tranh hay bị chê (về lời chê).



81. Đừng để ư đến lời phê b́nh v́ ngay từ đầu, phê b́nh dùng một phuơng tiện khác hẳn hội họa là ngôn ngữ chứ không phải là h́nh và màu.



82. Quần chúng nghệ thuật cũng có người có mắt thẩm mỹ vững vàng, cũng có người không. Do đó ta cần có nhiều suy nghĩ với những lời phê b́nh. Đừng vội vàng thấy có ngời khen đă khoái và cũng đừng vội vàng thấy có ngời chê đă bi. Lại c̣n phải cẩn thận trong những câu khen "xă giao" nữa chứ! Không nên hỏi người ta thấy tranh ḿnh thế nào. (Trừ trường hợp thân mật, nói thật không sợ mất ḷng).



83. Trong số họa sĩ ta, có ông vẽ cũng nhàng nhàng, kiểu học sinh trung cấp, nhưng lại hay đi vào những đề tài rất ghê. Ông này hễ ai chê tranh của ông th́ nguy với ông - ông ta nổi giận và chụp lên đầu ngời chê một vài cái mũ khá là nguy hiểm. Thành ra ông ta cứ tưởng bở v́ trước mặt ông th́ người ta khen ông và vắng mặt ông th́ người ta lại chê ông.



84. Đối với những kẻ phê b́nh láo kể cả những kẻ nịnh hót để kiếm chác chỉ nên giữ một sự lặng lẽ khinh bỉ. Những con người hiểu biết sâu sắc, nhạy cảm sẽ làm rơ vấn đề Những người chuyên viết về phê b́nh sẽ đánh giá nhau, họ sẽ hiểu rằng, kẻ ngu dốt bất tài, kiếm chác không thể kiếm ăn măi được.



85. Cái đẹp sau hết lại phụ thuộc vào những người "thưởng thức". Hỡi ôi ? những người thưởng thức lại không có tŕnh độ th́ thật tai hại cho nghệ thuật.
Nếu những người "thưởng thức cũng hiểu được sâu sắc cái đẹp th́ thúc đẩy được tài năng chân chính thực chất của nhà nghệ sĩ biết bao nhiêu !



86. Có những cặp mắt "cập bà lời" (comme n'a pas l'oeil) xem tranh tất nhiên họ không thể hiểu nổi cái đẹp. Buồn thay một con người tuyệt đẹp gặp phải một anh chàng cận thị không có kính. Nói tinh mắt về hội họa khác với tinh mắt về vệ sinh. Cũng như anh chàng mù chữ. dù mắt nh́n vẫn rơ. Anh chàng mù hội họa tất nhiên không chịu nổi những bức tranh khó hiểu.



87. Xem tranh là xem tác giả. Tác giả càng quen thuộc càng làm ta thích không phải v́ cái tên mà v́ phong cách vẽ.



88. Có những người xem tranh "không có ǵ" nên họ xem những tranh không có ǵ" lấy làm thú !



89. Không nên sợ sự đánh giá lẫn lộn, nếu bị ở trường hợp nhầm lẫn như thế th́ hăy tin ở ḿnh và ở tuơng lai. Chuyện đó là tại chưa có đại đa số những người hiểu biết sáng suốt mà lại bị ngược lại ! Những chuyện này ít có lắm v́ làm ǵ không có nổi một số ít công nhận là hay. Mà số ít này giá trị hiểu biết càng lớn bao nhiêu th́ mới đáng kể bấy nhiêu và cái số ít ấy sẽ cùng với thời gian nhân lên thành số nhiều.



90. Tôi nghĩ về nghệ thuật phải là vô tư, không nên v́ không ưa người ta mà không ưa nốt cả tranh, nếu tranh của người ta đẹp.



91. Khen, chê đều phải có nhiệt t́nh có thiện chí và cuối cùng cũng phải có tŕnh độ.Nếu không có tŕnh độ, dễ đem cái hiểu biết kém cỏi ra mà khen, chê th́ c̣n giá trị ǵ?



92. Người nghệ sĩ có những băn khoăn làm ra những cái được hoan nghênh hay làm những cái bị chê trách. Ai hoan nghênh ? Ai chê trách ? ở cái đó cần phải suy nghĩ. Đừng tưởng bở khi được hoan nghênh nhất thời ! Tuơng lai sẽ đào thải những kẻ cơ hội kiếm chác.



93. Ngời ta thích chơi tranh của người nổi danh, cái đó là đúng v́ có hay mới nổi danh, mới nhiều người chơi. Tuy vậy cũng nên dè chừng, có những cái tên chỉ nổi tiếng một thời rồi tắt dần, mờ dần cho đến lúc không ai nhắc đến nữa, không ai chơi nữa.



94. Quần chúng khi một cái thật mới ra đời th́ thường thấy chối. Nhưng khi cái mới ấy đă quen th́ lại rất thích.
Người nghệ sĩ sáng tác cho cuộc đời, không phải là chiều theo ư thích của quần chúng, nếu quần chúng càng ngày càng bắt đầu thích th́ mới đúng ư nguyện của anh ta, c̣n nhất thời có bị bỏ quên, chê trách th́ đó không hẳn đă đúng.



95. Người thế nào th́ thích tranh thế ấy (người trưởng giả th́ lại thích tranh trưởng giả. V́ vậy có những tranh làm cho kẻ này ưa, kẻ kia ghét. Đôi khi có những nghệ sĩ lớn buộc cuộc sống phải công nhận, bởi v́ dù sao người ta phải tỏ ra công bằng một chút! Người hiểu biết nghệ thuật nhiều thường là người phát hiện tài năng đem lại cho quần chúng một sự đánh giá công bằng.



96. Cuộc đời nghệ thuật chúng ta đă gặp nhiều vuớng mắc. Nhiều lúc thật bực ḿnh.
Xem một bức tranh tồi, khung đắt tiền treo vào một chỗ "quan trọng" trong triển lăm. Lại bán được giá cao nữa chứ!
Một anh bất tài bốc phét! Một anh bắt đầu "giàu sang" học đ̣i kiến thức, một anh tham lam keo bẩn, coi đồng tiền hơn cả danh dự! vv và vv... Bực ḿnh làm ǵ, có lẽ nên cười th́ hơn


!
97. Trong nghệ thuật hội hoạ phân biệt được cái hay, cái dở, cái xấu thật là khó, nhất là đối với những khuynh huớng mới. Có lẽ con người xem tranh phải có một năng khiếu đặc biệt để cảm thấy chăng. Người ta thường chỉ có thói quen cũ để xem thôi, nên họ rất mù mịt với những cái mới.



98. Hỡi những người chơi tranh, xem tranh, người thưởng thức tranh, nếu quả các người chỉ v́ tiền, v́ a dua th́ các người không thể hiểu được bức tranh thật hay thật mới. Các người chỉ hiểu nổi những cái cũ kỹ nó đă quen với những rung cảm nó cũng cũ kỹ của các người thôi.



99. Đừng tham tiền mà bán rẻ những tranh chua vừa ư, tai hại, để những tranh dở th́ nó sẽ át đi mất những tranh hay. Nhưng than ôi! Làm sao đủ sống nếu "chẳng may" một gánh gia đ́nh đông đúc nặng trĩu trên vai ? Đôi khi ta cũng phải kiếm tiền, mà kiếm tiền thế nào để có thể tha thứ được"?
Cần có tiền. Cần có nghệ thuật. Phải đặt cái nọ lên cái kia? Hăy đặt nghệ thuật lên trên.



100. Chao ôi đáng thuơng thay những "bức tranh" dở mà người lại tha thiết chơi. Lỗi tại người vẽ hay lỗi tại người chơi?



101. Buồn thay những lời thú nhận của một anh bạn "Ḿnh kiếm ăn quen thành ra lúc đi vẽ không nh́n ra được cái đẹp và cứ khi vẽ lại nghĩ đến tiền. Để bán để vừa ḷng khách hàng. Thật khó mà vô tư cứ lúc vẽ lại băn khoăn rốt cuộc nề nếp kiếm ăn lại đẩy ḿnh vào lối vẽ để kiếm ăn, thành một thói quen, một lối vẽ tầm thường, cứ làm đi làm lại, không sao nhích tới mức nghệ thuật được". Kể ra anh bạn đă thấy nguy cơ của sự kiếm ăn bằng một thứ "nghệ thuật"! Tai hại biết chừng nào!



102. Con đường nghệ thuật là một con đường gian khổ. Thật đúng vậy nếu bạn muốn làm một nghệ sĩ chân chính.
Tôi thấy một số người mạo danh yêu nghề, yêu nghệ thuật nhưng thực chất là chạy theo đồng tiền. Trông anh ta và nhất là trông tranh của anh ta, ta thấy phảng phất những tờ giấy bạc ! Anh la chăm vẽ lắm nghĩa là anh ta chăm làm tiềnlắm. Ôi nh́n những anh đếm giấy bạc, một pho tượng vừa mới bán cho một xí nghiệp, một bức tranh lụa bán cho XUNHASABA * ! Nghệ thuật ! Mỉa mai thay ! Nếu nó chỉ khuất phục đồng tiền ! (1)
--------------------------------------------------
(1) Xuất nhập sách báo - một Công ty cùng với Souvernirs du Việt Nam duy nhất thời bấy giờ duợc Nhà nuớc cho phép bán tranh của hoạ si, chủ yếu là tranh lụa và son mài có tính chất luu niệm cho du khách.
-------------------------------------------
103. Cùn ṃn ? Về già có 1 số nghệ sĩ cùn ṃn thật. Họ không thiết ǵ vẽ nữa. Vẽ đối với họ chỉ là để kiếm tiền một cách bất đắc dĩ !
104. Không phải v́ tiền mà chúng ta lao vào nghệ thuật. Nhưng nếu có tiền th́ dễ chịu biết bao khi chúng ta lao vào nghệ thuật. Mọi phuơng tiện tốt đều phải có tiền để tạo ra. Mà không có tiền th́ không có phuơng tiện ?
--------------------------------
* Bùi Xuân Phái có vẽ một bức tranh vui: ông tự vẽ ḿnh dang ngồi g̣ lung vẽ tờ giấy bạc, bà vợ xách làn dứng ngoài cửa giục hoạ si: "Anh vẽ nhanh lên dể em lấy tiền di chợ kẻo muộn"
----------------------------------------------------------------------------------
Buồn thay ! Có khi v́ cần làm việc (phải có tiền để làm việc) mà anh phải bán rẻ 1 cái tranh ! - Điều này có đáng trách không ? Thật là khó nói.
105. Nghệ thuật làm ra không phải mục đích để bán. Ai làm nghệ thuật với mục đích để bán th́ khó có thể có tác phẩm chân thành được, lại càng khó có thể là tuyệt tác được.
Không cần bán rồi về sau có người mua th́ cũng tốt thôi, v́ có tiền để mà tiếp tục vẽ, để có phuơng tiện đầy đủ hơn . Nhưng không nên nghĩ rằng vẽ để có nhiều tiền. Nguy hiểm biết mấy. Nghệ thuật càng cao càng khó bán được ngay. Do đó nếu có tiền tất nhiên phải vẽ với sở thích của người mua, người đặt. Như thế c̣n đâu là hoàn toàn của ḿnh, của sự toàn tâm toàn ư của ḿnh nữa ? Biết bao nhiêu tài năng thực chất độc đáo, phải bỏ một bên, để đưa ra một cái "tài" tiểu xảo, tầm thường giả tạo để đánh đổi lấy một chút tiền bảo đảm cho sinh kế ! Có đáng buồn không ?
 



106. Nâng cao chất lượng nghệ thuật bằng cách : T́m xem những nhược điểm xa nay của ḿnh ra sao ? Cần tự nghiêm khắc với một sự hiểu biết sáng suốt, không tự dối ḿnh. Không hoang mang. Sửa chữa mà không làm thay đổi bản sắc, phong cách của ḿnh. Giữ ǵn và phát huy ưu điểm. Đi vào con đường có giá trị lâu dài. Xem lại những chặng đường đă qua, suy nghĩ về những cái hay - tại sao ? Và cả những cái kém - tại sao ?



107. Cứ mỗi cái Tết lại già đi một tuổi. C̣n chuyện tâm hồn ? Picasso có một câu nói lư thú : Phải thời lâu lắm mới trẻ được ?


Th́ giờ đi rơ thật nhanh.
Đă đi không thể có phanh nào ḱm
Vẽ đi kẻo tiếc con tim
Đập đi đập lại rồi im lúc nào.



108. Nghệ thuật đ̣i hỏi một kiên tŕ khá khắc khổ. Hăy làm được điều đó v́ là con đường để tiến lên.


Kiên tŕ mà vẽ cho hay
Vội vàng đi tới quen tay làm bừa.



109. Đối với tôi t́nh cảm trong lúc vẽ là quan trọng Nghề nghiệp là điều cần thiết nhưng không đáng coi là quan trọng, thí dụ có nghề vững mà không có nhiệt t́nh th́ vẫn là cái đáng chán !
Thoát được nghề mà vẽ vẫn hay ? Khó đấy.
Đáng buồn là vẽ y như một cái máy dù là một cái máy tinh xảo.



110. Say mê ve,ơ giữ lửa liên tục, nguội lạnh là chết. Vẽ là sống là thở. Ngày mai không giống ngày nay. Nghệ thuật không thay đổi tức là không c̣n sức sống nữa.



111. Vẽ tranh đừng vội hài ḷng sớm. Càng vẽ càng t́m thấy cái hay mới hơn hẳn những cái hay cũ, nhưng nhiều khi thất bại.



112. Tôi thích những chiếc toiles trắng tinh chưa vẽ. ồ nó đầy hy vọng. Nó hứa hẹn một cái ǵ.



113. Phải có nhiều tài năng. Những người có tài phải là một con số đông. Như thế những "lực lượng" tầm thường trong nghệ thuật mới không đủ sức để mà đẩy lùi cái hay được! Thật đáng tiếc khi cái hay khó phát triển.



114. à, nhà trường ? Nó cũng cần thiết thôi, là buớc đi ban đầu. Có điều nên quên đi những điều đă học ở nhà trường để bay cao hơn.



115. Sự khéo tay đi đến đâu ? Đi đến kiếm ăn giỏi ? Hay đi đến nghệ thuật cao? Hăy coi chừng. Hỡi ông bạn khéo tay ! ông c̣n luyện khéo tay đến mức nào nữa ? ông hăy c̣n thiếu tiền ?



116. Một đời người nghệ sĩ không lấy ǵ làm dài lắm, phần lớn không thọ lắm th́ phải. (Toulouse Lautrec*, Modigliani* ...). ở Việt Nam đời anh nghệ sĩ họa không dài, phần lớn th́ giờ anh ta phải làm th́ than ôi không lấy ǵ làm đáng kể. Nó không dính dáng ǵ đến công việc sáng tác tác phẩm. Phần đông họa sĩ Việt Nam không có nhiều tác phẩm để lại. (Tô Ngọc Vân* chẳng hạn)
Đó là một điều đáng buồn !



117. Tôi thấy th́ giờ đi nhanh nhất là trong những lúc say sưa vẽ. Lúc đó tôi muốn th́ giờ đi chậm lại, thật chậm để khỏi phải dừng vẽ.



118. Những hiện tượng lố lăng : Anh bất tài ngông nghênh hơn cả người có tài ! Những người rỗi răi thường cứ tưởng người nào cũng rỗi răi ! Những tay nói nhiều thường vẽ ít v́ th́ giờ c̣n dùng để nói. Có khi họ c̣n thiếu giờ để nói !
Nói hay mà để người nghe nhiều quá phát ngấy đă không được rồi. Huống chi lại nói dở mà bắt ngời ta nghe nhiều th́ có quả là làm tội người nghe không ?



119. Cứ căi nhau về cái đẹp th́ vô cùng thật ! Nhưng thời gian, thời gian sẽ công bằng với những cái đẹp chưa được công nhận.



120. Thật ra bao nhiêu suy nghĩ t́m ṭi, bao nhiêu thất bại, bao nhiêu cái đă qua mới có thể nhích lên được một tí. Một tí đă là đáng kể rồi. Trong sự nghiệp của một nghệ sĩ sự làm việc liên tục, sự ĺm ṭi liên tục mới đẩy anh ta lên được.
Một tác phẩm hội họa hay, không phải chỉ trông vào sự chịu khó, sự kiên tŕ ! Nó c̣n phải là kết quả của bao năm làm việc, bao năm qua với những kinh nghiệm quư báu, những hiểu biết sâu sắc về cuộc đời, những cái tóm lại là vốn sống, là tài năng là sự hiểu biết phong phú.



121. Nếu hội họa chỉ đơn thuần chủ yếu là khéo tay th́ những chú vụng tay nguy to. Nếu thế th́ vấn đề gia công sẽ phát triển và "họa sĩ" chỉ cần có luyện tay cho nhiều ! Thế nhưng, và cũng là may thay, bàn tay tuy cần nhưng chỉ là phuơng tiện cho khối óc và trái tim.
Thật thế, bàn tay chỉ là một dụng cụ tốt nhưng biết xử dụng như thế nào mới đáng kể. Nếu chỉ có chuyện thi chép, th́ khối ngời có tài thua điểm. Mấy ngài khéo tay tha hồ mà lên râu !
Tôi có nhớ một vài ông bạn ở cái thưở xa xôi, hồi c̣n đi học ở trờng Mỹ thuật, sao mà mấy ông ấy vẽ giỏi đến thế ? Thế mà rồi thời gian cho biết càng xa nhà trường th́ các ông ấy càng đuối dần, yếu dần. Thậm chí có ông gần như giải nghệ !
Nghệ thuật có phải chỉ cần đi học năm, mười năm là thành tài không ? Nó c̣n khó hơn thế nhiều, phải nh́n ra cái đẹp, phải rung cảm được cái đẹp th́ mới có huớng đi.



122. Làm nghề "phổ biến cái đẹp" mà vô tài th́ thật là tai hại. Như thế có khác ǵ phổ biến cái xấu ! Bi đát thay và đáng trách thay !
Lưu lại cái dở, cái xấu không khác ǵ những tên hại dân, hại nuớc lưu lại cái "tên tuổi,, xấu xa !
Hăy v́ tuơng lai đất nuớc v́ lợi ích cho con cháu, hăy làm những cái đẹp chân chính.



123. Theo tôi nghĩ, tài nào tranh nấy. Đừng lạm dụng tài năng nghĩa là chủ quan cho rằng ḿnh cũng có thể làm được như ai. Không hay đâu, sức có hạn. Con ễnh ương muốn to bằng con ḅ th́ kết quả là vỡ bụng mà thôi!
Tôi thấy một vài bạn trẻ có tham vọng là làm những cái "đáng kể" làm chef d'oeuvre ! làm tranh bố cục lớn, tranh thật to v.v. . . .Cái ư muốn, cái dám làm thật đáng khen nhưng kết quả không ra ǵ th́ cũng phải chịu trách nhiệm. Hăy làm với sức của ḿnh, đừng vội làm quá sức.



124. Cái ǵ là nghệ thuật ? Cái ǵ không là nghệ thuật ? Như Picasso đă từng hỏi. Và nhiều người bàn căi không biết mỏi. Tôi thấy cái đẹp thật khó cắt nghĩa. Thí dụ tôi bảo : tôi yêu cái đẹp "không đẹp" Tôi yêu nghệ thuật không "nghệ thuật"'thế th́ anh có thấy vớ vẩn không ? Và cả thơ nữa tôi thích thơ không ra thơ nhưng rất thơ. Và cái đẹp là cái tôi uớc mơ.



125. Theo tôi nghĩ, lời khuyên này rất đúng: "Không có tài không nên làm văn nghệ". Đúng quá ? Cái này nhà nghề với nhau không giấu nổi đâu, bất tài th́ rơ, rơ từ cái lặt vặt rơ đi.



126. Không phải tất cả đều là người am hiểu (connaisseur) nhưng những người này bênh vực những ngời có tài. Không th́ làm sao mà phân biệt được. Thế rồi quần chúng lâu ngày cũng nh́n ra. V́ thế nên uy tín của tài năng lớn là do đại đa số những người hiểu biết sáng suốt công nhận.



127. Có lúc nản ḷng, h́nh như tài năng bé nhỏ quá. Không, tài năng là chuyện lâu dài, là quá tŕnh làm việc cộng với một thiên bẩm.



128. Đôi khi ở cái tranh đẹp, phần tôn giá trị nó lên là cái chữ kư. Không phải chữ kư đẹp mà chính là cái tên, cái người đă vẽ ra bức đó.



129. Cái chán trong nghệ thuật là cứ phải xem đi xem lại măi (dù là hay) những cái đă ṃn, đă cũ rồi, cái đă gặp nhiều trong sách báo. H́nh như người vẽ cố tạo cho ḿnh bằng ông nọ ông kia chăng ?



130. Vẽ trúng ư thích cao độ của ḿnh không phải chuyện dễ.



131. Không lẫn những cái thoải mái có bề sâu với những cái dễ dăi hời hợt.



132. Nghệ thuật không đủ sức xao động nếu nó tầm thường và không có sự chân thành.



133. Muốn xem được tranh tất nhiên phải có năng khiếu thẩm mỹ và tất nhiên phải hiểu biết phong phú về hội họa và cuộc sống.



134. Những họa sĩ lớn làm việc nhiều vô kể. Không thể có một họa sĩ làm việc lơ mơ mà lại có tài năng lớn bao giờ cả.



135. Không phải cứ nhảy bừa vào làng thơ, làng họa là thành nhà thơ, nhà họa một cách dễ dàng đâu. Những con mắt tinh đời, sành sỏi, uyên bác sẽ đánh giá vị trí của anh ở chỗ nào


.
136. Được lắm, anh cứ làm việc, cứ vẽ, cứ nghiên cứu rồi anh sẽ vẽ ra lắm điều mới mẻ, rồi anh sẽ hiểu người, hiểu ḿnh. Không hiểu ḿnh th́ dễ nhầm lẫn cái đẹp cái xấu.



137. Nếu quả bạn không làm được cái tranh nào hay cả th́ hỡi ơi bạn vẫn đủ thời giờ mà đi sang một con đường thích hợp hơn, tài năng hơn. Đừng bỏ phí cái tài bạn có mà cứ cố, cứ cố chạy theo một cái tài ḿnh không có, để rồi đi đến đâu ?



138. Khó tính là tốt. Nhưng nên khó tính như thế nào ? Cái kết quả khó tính của bạn có hay không ? Đừng khó tính như một ông già lẩm cẩm.



139. Thôi cứ đành là ḿnh với tất cả những cái "kém" của nó, như thế c̣n dám làm và trong số kém đó, ta hăy chọn lọc, rất bất ngờ ta đă làm được những cái đẹp, ngoài cả ư muốn nữa kia ?



140. Cái đẹp là đáng kể. Có cái sai lại đi vào huớng đẹp, cái sai ấy vẫn cứ đáng kể, nhưng không phải cái sai nào cũng đi vào huớng đẹp. Đó là điều ta cần nh́n thấy.



141. Cứ phải đọc phải xem, t́m hiểu nhiều các nghệ sĩ lớn Họ giúp ḿnh khiêm tốn và tiến lên.



142. Nghệ thuật là gồm nhiều yếu tố phong phú tạo nên. Một họa sĩ có tài, là trong đó nhiều mặt anh ta đă đủ phong phú. Phải rèn luyện nhiều mặt, để đủ sức sáng tác nổi những tác phẩm có giá trị. Nếu không anh chỉ làm nổi những cái lặt vặt nho nhỏ mà thôi .



143. Không khoe tài, khoe giỏi, khuếch khoác bịp bợm. Nhà nghệ sĩ chân chính phải chịu đựng những không may của cuộc sống, đôi khi chịu đựng những đau khổ do hoàn cảnh tạo nên.



144. Đáng buồn cho những đầu óc buôn bán, nó làm hỏng dần những cái quư giá trong nghề nghiệp.



145. T́m ṭi cái mới đó là điều đáng khuyến khích nhưng hỡi những con người thèm khát danh vọng kia, nếu quả anh thiếu khiêm tốn lại bất tài bất lực th́ cái chuyện t́m ṭi của anh chẳng đi đến đâu hết. Anh chỉ mất th́ giờ và để lại những cái bă vô ích.



146. Xem một cái tranh của một anh bất tài ẩn nấp duới những cái vỏ mới lạ của nuớc ngoài thật đáng chán.



147. Đúng là nên theo guơng những bậc vĩ nhân, theo guơng đây không có nghĩa là bắt chuớc giống hệt họ, mà bắt chuớc làm sao nổi ! Cần không kém ǵ các bậc vĩ nhân mà vẫn là ḿnh.



148. Trong nghệ thuật mỗi nghệ sĩ có cách riêng, phuơng pháp riêng để làm việc. Điều đáng chú ư là nhờ có cách riêng nên họ mới đạt được trong nghệ thuật.



149. Có những người "đ̣i hỏi" những cái "mới". Chao ôi, tưởng chừng như tốt biết bao nhiêu ? Nhưng thử xem những cái mới họ đ̣i hỏi như thế nào ? Chẳng qua lại chỉ là những cái cũ rích, những cái già cỗi thay đổi đi chút ít. Thay đổi chút ít đối với họ là mới đấy, thế mà cũng có nhiều người lại sợ cả cái thay đổi chút ít ấy nữa.



150. Do cái nh́n mà ra cả. Phải, v́ những cái nh́n cũ rích, làm sao mà tiếp thu nổi những cái hay mới mẻ: Tôi nhớ Fernand Léger* có khuyên không nên lui tới nhiều những bảo tàng cũ v́ sợ cái nh́n làm quen quá nhiều với những cái cũ và v́ như vậy nên cái mới khó vào. Biết bao cái mới lúc đầu bị chê bai chửi rủa, ấy thế mà chẳng bao lâu người ta lại ca ngợi hoan nghênh nó.



151. Picasso không bao giờ muốn dừng lại ở một chặng đường nào cả, ông ta thích những sự bắt đầu ở một con đường mới. Và v́ thế cho nên lúc nào ông ta cũng trẻ.



152. Làm nghệ thuật không thể hời hợt, cẩu thả nhưng cũng chẳng nên khô khan kỹ luỡng chán phèo. Thay đổi một thói quen không phải là một chuyện dễ. V́ vậy biết bao nhà nghệ sĩ của chúng ta cứ đứng yên tại chỗ hoặc dẫm chân tại chỗ. Không phải họ muốn thế mà thói quen đă ḱm họ lại.



153. Cứ phải hiểu biết nhiều, học nhiều, th́ hăy đi vào con đường nghệ thuật. Đó là một con đường gian khổ.



154. Vẽ nhiều tốt hay là không tốt ? Đó là một vấn đề. Phải vẽ như thế nào th́ vẽ nhiều mới tốt chứ, c̣n vẽ chẳng ra sao th́ vẽ nhiều chỉ phí th́ giờ, phí vật liệu mà vật liệu th́ phải tốn tiền mua.



155. Hôm nay xem soie tranh (lụa) của ông bạn tôi thấy ông ta vẽ kỹ quá, và như thế không thoát và không t́nh cảm. Tôi có khuyên ông ta nên nghiên cứu kỹ, thật kỹ, hết sức kỹ cũng như lấy tài liệu cho kỹ, càng kỹ càng tốt, nhưng lúc vẽ th́ hồn nhiên như chơi. Nhưng lời khuyên thật vô ích v́ ông ta làm để bán, và như thế dễ bán. Có thể ông ta nghe theo tôi th́ lại khó bán chăng? Chịu không thể "bảo" được những con người sinh ra không phải để đi vào nghệ thuật.



156. Và anh sẽ lười biết bao nếu chỉ biết con đường ṃn, con đường đă qua hàng bao thế kỷ. Những cái đó trong thời đại này chỉ có những ông già lẩm cẩm là muốn cho nó phục hồi ?



157. Nghệ thuật hội họa phải tổng hợp những cái hay, cái tốt. ở đây có vấn đề chất liệu, đồ dùng vv.. không thể chỉ trông vào tài năng. Tôi rất tiếc có những bức tranh đẹp bị thời gian làm hư hỏng dần. Nếu nhà nghệ sĩ thận trọng th́ đâu có những chuyện đáng tiếc đó.



158. Đừng thỏa măn cái say mê bằng cách dùng cả những cái "toiles" tồi, những cái "toiles" đáng lẽ không nên có, những loại sơn nghiền lấy vội vàng với những bột màu loại xấu và dầu lanh thiếu bảo đảm. Dù có được những bức tranh đẹp, nhưng rồi bạn sẽ khó chịu dần về những hư hỏng tai hại của nó.



159. Có những trường hợp quá thiếu thốn mà lại thiết tha nghệ thuật. Tôi nghĩ, hăy làm những cái không bị cái thiếu thốn hạn chế. Lúc này tôi thiếu sơn dầu vậy th́ tôi vẽ sơn dầu làm sao cho hay được! Tôi nghĩ đă đến lúc đừng chịu đựng những cái thiếu thốn trong công việc nghệ thuật.



160. Tại sao càng ngày càng thêm nhiều ngời thích tranh của Van Gogh* ? Phải thấy rằng Van Gogh cảm xúc rất mạnh trong lúc vẽ. Cái đẹp trong tranh Van Gogh chính là những cảm xúc chân thực của ông ta.



161. Có người nói xem tranh là xem con người vẽ chứ không phải xem cái tranh. Đúng vậy Người vẽ hay rất khác người vẽ không hay. V́ thế nên mới có chữ có tài hay không có tài. Tuy vậy cũng không phải cứ có tài là vẽ tranh nào cũng hay đâu, nhất là cái "ông" có tài ấy lại lười. Tôi thấy những cái hay đến là kết quả của những sự lao động dù là một thứ lao động trừu tượng.
Người vẽ hay thường là có một quá tŕnh lao động nghệ thuật đáng kể. Học tập, vẽ nhiều, với những người có năng khiếu, làm ǵ không làm được những cái tranh đẹp ?



162. Tôi là tôi với tất cả những cái kém và cái hay ? Nhiều khi chính những cái kém lại là những cái hay hoặc ngược lại !



163. Tôi không thích trong nghệ thuật nhưng chất tầm thường, những chất dễ dăi, những chất bịa vô duyên.



164. Hăy vứt đi không thuơng tiếc những cái "bă", những cái v́ tiền, những cái mà t́nh cảm thực của anh cứ vuơng vuớng.



165. Luôn luôn có tinh thần lao vào công việc. Vẽ đi, vẽ nhiều, vẽ nữa.



166. Cái chính không phải là tranh được bày, được đăng báo, hoặc bán được. Một cái tranh đẹp vẫn cứ có giá trị thật của nó dù nó không được bày, không được đăng báo hoặc không bán được.
Con người hiếu danh, hám lợi mà muốn thành một nghệ sĩ ? Chao ôi ?



167. Thường xuyên làm việc (vẽ ) . Vẽ để thấy ḿnh, thấy rơ ḿnh. Cái c̣n kém của ḿnh ở những chỗ nào ? Có thể làm hơn được không ? Sao không làm ? Khi vẽ không có hào hứng cần xem lại những phần chuẩn bị, nghiên cứu có được phong phú không ? Bức tranh c̣n những phần thiếu bề sâu, màu sắc chưa đạt... không thể khó tính hơn nữa ư ?



168. Bản nhạc hay mê hồn. Bức tranh hay cũng vậy. Không thể rung được mối thứ nghệ thuật chán phèo và chẳng gây một cảm giác quái ǵ.



169. Được, cứ để anh chàng ấy tuyên bố : "Vẽ là thở, vẽ là sống, hôm nay mà vẽ giống hôm qua th́ bẻ bút đi ! Một bức tranh là một lít máu ! vv và vv... "Tuyên bố suông hoặc quá đáng th́ chỉ làm tṛ cười. Đừng quan trọng hóa cái tôi nhiều thế. Quần chúng có phải cứ nghe anh tuyên bố lớn, mà "phục" anh đâu. Vấn đề tác phẩm mới là quan trọng .



170. Tất nhiên một nghệ sĩ có tài là chuyện phú bẩm. Nhưng rất cần rèn luyện để nâng cao tŕnh độ. Xem tranh của người thiếu tŕnh độ nó vẫn cứ thế nào ấy.



171. Tự do sáng tác đó là một sự cần thiết. Đó là vấn đề thành thực. Đó là vấn đề của nghệ thuật. Đó là vấn đề của tài năng.
Buồn cho những thứ tự do "vớ vẩn", bất tài lại thích trổ tài ? Theo tôi cứ để họ "sáng tạo" không rồi họ lại kêu lên là bị hạn chế !
Người xem tranh đ̣i hỏi họ vẽ cho hay, cho nghệ thuật. Đấy, nếu tự do sáng tác đẩy họ làm được thế, th́ chúng ta sẵn sàng hoan nghênh.



172. Cái háo hức, sôi nổi của tuổi trẻ thật là hay, nó đẩy vào những say mê sáng tác. Nó đem cho những nhà nghệ sĩ những ngọn lửa làm việc không biết mệt mỏi. Khi đă vẽ th́ không muốn ngừng nữa.



173. Nghệ thuật rất ghét sự bịp bợm dối trá . Nếu có thành công th́ cũng chỉ đạt tới một thứ nghệ thuật giả đánh lừa nhất thời được một số người nào đó. Hăy nghĩ tới tuơng lai, những tranh cho tuơng lai càng ngày càng sáng rơ và những kẻ kiếm chác cơ hội sẽ hết thời, kẻ vô tài sau này ai cũng thấy rơ. Lúc đó ai là đáng quư cũng sẽ rơ.



174. Hăy quư trọng nhân tài một cách thực sự. Đừng để họ khổ sở kéo dài, chính những con người này sẽ làm vẻ vang cho đất nuớc .
Không quư trọng nhân tài th́ sẽ không có nhân tài.



175. Theo đuổi cái đẹp không phải đơn thuần trong tranh mà c̣n phải luôn luôn trau dồi tư cách đạo đức của một con người nghệ sĩ chân chính.



176. Nếu cứ vẽ cho những người kém cỏi xem, chiều họ nữa th́ anh sẽ cứ kém cỏi măi.



177. Theo tôi không có một kỹ thuật nhất định nào trong hội họa. Nó có những đ̣i hỏi riêng của từng thể loại, của từng tác giả. Vả lại quan niệm nghệ thuật nào cũng cùng một mục đích đem được cái mới nhất của thời đại đóng góp vào vườn hoa nghệ thuật chung của thế giới.



178. Hăy vẽ cho đến nơi tức là vẽ cho đẹp



179. Luơng tâm nhà nghề không cho phép hài ḷng một cái ǵ chưa đẹp, hoặc xấu. Có khi chỉ v́ một lư do tầm thường mà phải đưa ra một cái tầm thường, lư do tầm thường đó nhiều khi chỉ v́ một sự nể nang, hoặc chỉ v́ đồng tiền !




* Ngày 22/12/1984 hoạ sĩ Bùi Xuân Phái mới được phép tổ chức 1 cuộc triển lăm cá nhân đầu tiên và cũng là duy nhất ( do Hội NSTHVN bảo trợ và tổ chức). Trong thời gian chuẩn bị cho triển lăm Bùi Xuân Phái đă tâm sự với bạn hữu: "Sự kiện này làm tôi vừa vui mừng, vừa lo sợ, tôi đă mất ngủ hàng đêm". Cuộc triển lăm có 108 bức (bột màu và sơn dầu) bán đợc 24 bức sơn dầu cỡ lớn, 8 bức bột màu (BTMTVN mua 4 bức sơn dầu, HMTVN mua 2 bức sơn dầu - Riêng buổi khai mạc, ông Jorland tuỳ viên văn hoá đại sứ quán Pháp tại Hà Nội mua 12 bức sơn dầu). Hàng năm đến ngày 22/12 gia đ́nh Bùi Xuân Phái lại mời bạn bè thân hữu đến nhà tổ chức tiệc rượu kỷ niệm sự kiện quan trọng đó. Tiếc rằng Bùi Xuân Phái chỉ mời bạn bè đến dự thêm được 3 lần, ông mất vào tháng 6 năm 1988.
180. Xem tranh th́ biết "cái nh́n" của tác giả. Người nghệ sĩ hay phải duy tŕ cái nh́n riêng của ḿnh. Đó là ḷng chân thành.

-----------------------------

181. Phải chăng cái nh́n của chúng ta hăy c̣n cũ kỹ quá chăng ? Bởi v́ thế nên ta không đánh giá nổi cái mới. Bởi v́ thế nên ta vẫn suy tôn những cái cũ, những quan niệm nghệ thuật cũ !
Tôi nhớ Fernand Léger có lần khuyên "không nên lui tới quá nhiều những bảo
tàng, chúng ta sẽ quen với những quan niệm cũ kỹ về cái đẹp".



182. Nếu đỉnh cao của nghệ thuật chỉ cần những tranh loại Raphael, Leonardo da Vinci th́ làm ǵ có Picasso, Matisse và tôi chắc sau Picasso, Matisse c̣n nhiều những người mới hơn nữa chứ.
Không, những thiên tài không bắt chuớc những cái tuyệt đỉnh đâu, họ muốn những cái tuyệt đỉnh mới của họ cơ. Nếu Picasso hệt Vinci th́ làm ǵ có Picasso nữa.



183. Thói quen trở thành một nhu cầu. Có người có thói quen uống càfê buổi sáng, sáng nào anh ta không uống th́ cứ thấy nhớ nhớ và cái thói quen ấy kéo anh ta đi uống ! Tôi nói thế để liên tưởng đến vấn đề vẽ. Đúng vậy, có người không vẽ không chịu được, h́nh như anh ta (hay cụ ta, hay cô ta v.v) sống là để vẽ vậy. Có người bỏ mất cái thói quen quư báu ấy, không thiết ǵ vẽ. Đó là một điều rất đáng tiếc. Hăy vẽ nhiều đi ông bạn ơi, dù lúc này chả ra được cái ǵ đáng kể, nhưng ít nhất ông bạn sẽ có cái thói quen là thích vẽ. Nhiều người thành công chỉ do ham mê, say mê, kiên tŕ làm việc. Đừng để th́ giờ trôi đi mà không làm ǵ.



184. Phải có một ḷng tin tuyệt đối để đi đến đích. Những người mất ḷng tin là những người mất phuơng huớng, những người bỏ cuộc không đủ sức để mà làm việc.



185. Sức mạnh vật chất với sức mạnh tinh thần thường là đi với nhau. Cái nọ ảnh hưởng sang cái kia. Muốn làm việc khỏe không biết mỏi mệt th́ tất nhiên chúng ta phải có một thể chất khỏe mạnh. Chúng ta phải có tinh thần lao vào công việc với một sức khỏe thật sự.




186. Tai hại thay cho một nghệ sĩ là để lại nhiều cái tầm thường, nhiều cái xoàng ? Đáng lư ra th́ những cái tồi, cái kém, cái chưa ra sao nên hủy đi th́ vẫn hơn. Điều này có người phản đối, họ c̣n cho là như vậy làm thiệt tḥi cho những người yêu nghệ thuật (?) Theo họ th́ người xóa tranh đă thật xóa đúng cái xoàng chưa ? đă thật hủy bỏ cái dở hay lại đi hủy bỏ cái hay.
Cézanne cũng có "tật" không hài ḷng tranh của ḿnh. Thật cũng khó nói là nên hay không nên. Tôi thiết tưởng người nghệ sĩ phải chịu trách nhiệm tên tuổi ḿnh với cuộc sống ngày nay và cả ngày mai nữa.
Có những cái dở làm hại tên tuổi anh ta, v́ vậy nếu có hủy, anh cũng cứ phải biết nó có dở không.
Trường hợp thiên tài vứt ra cái ǵ đều hay cả th́ sao ? Cũng chưa chắc đâu.



187. Con người nhiều khi thật là phức tạp. Con người nghệ sĩ lại càng phức tạp. Khó mà đánh giá một tác phẩm thành công sớm. Nghĩa là vừa mới ra đời đă được công nhận là tuyệt vời ! Dù sao ta cũng phải chờ thời gian nhưng kẻ biết truớc (tiên tri) đă một phần nào hiểu được số phận của tác phẩm.



188. Những kẻ huênh hoang trong lĩnh vực nghệ thuật thường là rỗng tuếch. Tôi sắp bắt tay vào "xây dựng" "một tác phẩm vĩ đại". Tác phẩm của tôi sẽ làm cả thế giới phải kinh ngạc ? vv... và vv../ thật là đáng thuơng hại với một cái "tài năng" như thế.



189. Sao lại không thích vẽ ? không sửa chữa nổi, cùn ṃn rồi chăng ? Bất tài chăng và không nhích được chút nào cả, chán đời chăng ? V́ cuộc sống bần hàn phải mưu sinh chăng ? Nêu lư do cũng có thể đúng đấy, nhưng vẫn cứ đáng trách : Anh không vẽ là v́ thực ra anh không có lư tưởng và mất ḷng tin.



190. Con người nói chung là quá yếu đuối. Họ không nói thật cũng chỉ v́ họ yếu. Họ hám danh hám lợi cũng chỉ v́ họ yếu. Con người nghệ sĩ đáng kể là họ có một sức mạnh phi thường trong con người họ. Đừng tưởng họ hám danh cầu lợi, tùy người thôi. Không phải ai cũng như ai đâu. Nghệ sĩ cũng có nhiều cái xấu thậm chí hơn cả ai nữa. Có ǵ phải phàn nàn v́ họ có lừa dối ai đâu, họ cũng bị chi phối bởi một xă hội nào đó chứ ? Nhưng lại sao không nh́n thấy cái tuyệt vời của họ. Cái đẹp lư tưởng họ đang theo. Họ phức tạp đến nỗi vừa là một con quỷ và vừa là một thiên thần.



191. Triết lư suông ? Đó là thứ nói mà không làm hoặc không làm nổi. Đó là một thứ vẹt tự phụ nên làm người ta tin, và đó cũng có thể là một thứ "thuộc bài". Nếu bảo giỏi th́ âu cũng là một thứ giỏi ! Ở lĩnh vực hội họa, biết bao lay hợm hĩnh, cuối cùng xứng đáng với con zéro. Người đời không thèm nhắc đến tên!



192. Tài năng ? Nếu cứ như thế là tài năng th́ ra tài năng phải như thế à ? Được th́ cứ cho là tài năng đi v́ nó hợp khẩu vị mấy ngài ? Người ta vẫn cứ sờ sờ những tài năng không có công thức và như thế họ cứ chê bừa đi là hỏng, là kém. Để cho đỡù phiền toái Mấy tay "modeme" ở Pháp, lúc đầu khi không hiểu, mấy cụ Hàn lâm phải kêu lên : Bọn nổi loạn ? Chả trách bọn phong kiến sợ Cách Mạng là phải.



193. Cái danh đẹp và có cả cái danh xấu nữa. Có nhiều người muốn lưu danh lại cho người đời. Cái danh nào thế ?



194. Tại sao người ta không muốn những người tài giỏi một số phận tốt đẹp mà cứ mong cho người ta một số phận hẩm hiu, rủi ro. Đó là tại ḷng đố kỵ, ghen tức . . . thấy người hơn ḿnh th́ tức tối !
Đau khổ thay những người chỉ có tài mà rơi vào những long đong vất vả ' Tôi nghĩ đó cũng là một bất công. Những con người ngay thẳng có một tâm hồn tốt đẹp có dám bênh vực những người bị đối xử bất công như vậy không ? Loại người này quá ít lại không có thế lực ǵ cả nên sự bênh vực không đi đến đâu cả !



195. Nên có những trả lời bằng tác phẩm, đó là điều tốt nhất. Người họa sĩ chỉ có tranh, tranh và tranh, (tranh đẹp).



196. Phong cách là một sự chân thành. Người thế nào th́ phong cách thế ấy. V́ vậy thật là dở nếu bắt chuớc một phong cách nào. Cái nh́n (tựa như cái kính) của ḿnh chứ không phải cái nh́n đi mượn !



197. Nguồn vui chính của người nghệ sĩ là sáng tác, là xây dựng tác phẩm. Đừng để thời gian trôi đi, và ân hận rằng ḿnh chưa làm được mấy.
Hăy cố gắng giữ lại những tranh thật đẹp. Có thể v́ chóng chán, v́ khiêm tốn quá đáng mà anh đă không quư tranh của anh, để nó rơi vào nhiều người, kể cả những người không quư tranh.



198. Đừng nghĩ ǵ đến danh, lợi khi vẽ. Vẽ tranh không phải để bán, không phải để khoe tài với ai. Khi ông bạn muốn khoe tài, trổ tài th́ tức là ông bạn buộc phải đi vào những công thức để người xem phục tài ?



199. Hăy vẽ cho chính ḿnh, vẽ cho chính ḿnh cảm thấy được, thấy hay. Vẽ với ư nghĩa gửi gắm anh cảm. Vẽ là nói lên quan niệm của ḿnh.



200. Đă từ lâu người ta trở thành những máy vẽ. Vẽ cho khéo, cho ngời ta mua để được nhiều tiền. Người ta hănh diện khi có tên tuổi (!) khi có nhiều tiền (!) và điều ngu xuẩn là người ta coi thường những người không có danh và có tiền. Coi loại người này là kém tài tuy nghệ thuật của người này đă vượt xa người ta.



201. Một họa sĩ hay không phải là cứ hay măi, nếu anh la không biết giữ ǵn và phát triển. Có thể cùn ṃn đi chứ ?



202. Rất có nhiều thú nghệ thuật khác hấp dẫn. Thí dụ âm nhạc. Tôi biết có ông bạn đồng nghiệp say mê nhạc hơn họa. ông ta chỉ thú nghe nhạc. Tôi buồn cho ông ta v́ nghề nghiệp của ông ta không làm sao phát triển được. Hỡi ôi, đừng tưởng rồi đây lại vẽ say mê chứ ! Bao giờ ?



203. Có những người không vẽ nữa mà vẫn không sao. Họ hỏng dần rồi đấy. Đối với họ ngay cả chuyện xem tranh cũng không c̣n hứng thú ?



204. Giữ ǵn sức khỏe để sáng tác, những người ốm yếu bệnh tật thường là không làm việc được. Mà có cố gắng làm chút ít nhưng bị kiệt sức không thiết ǵ hơn là nằm nghỉ.
Đáng buồn thay là tuổi già sức yếu ! Vẽ cũng chẳng ham nữa ! Chao ôi người ta thấy đấy là cái chết hoặc sắp chết ! Đó là dấu hiệu của sự sắp sửa ra đi ? (không phải là ra đi vẽ các nơi xa lạ !)*
------------------------------------------------------------
* Giai doạn này (1970) sức khoẻ của Bùi Xuân Phái dă bắt dầu suy giảm, dặc biệt ông dang ở cái tuổi "49 chua qua 53 dă tới" ông thuờng ám ảnh về sự ra di của ḿnh.
---------------------------------
205. Picasso một lần có nói là hội họa mạnh hơn cả ông ta. Nó (hội họa) làm cho ông ta phải theo nó !Theo ư muốn của nó (la painture).



206. Đừng tưởng là không có một cái ǵ ở "đâu' đến, ở "xa" đến trong lúc anh vẽ . Mà cũng có thể không có ǵ đến với anh cả và đúng là anh hoàn toàn chủ động và cũng có thể anh vẽ được một bức tranh thật t́nh anh sẽ chán.



207. Chagal* là một họa sĩ rất tài năng rất độc đáo. Người ta rất nhớ những bức tranh đầy chất thơ mộng của Chagall, có người nói đó là một nhà thơ hội hoạ, làm thơ bằng tranh.
Chagall trả lời một người muốn ông ta cắt nghĩa về cái Đẹp :
- Cái Đẹp không thể cắt nghĩa được.



208. Phải trân trọng với việc anh làm dù là nhỏ bé thí dụ như vẽ một cái vignette chẳng han". Luơng tâm nghề nghiệp là ở chỗ đó. Đừng làm ẩu, làm dối. Đôi khi c̣n đem cái lạ cái "mới" dễ dăi ra để trổ đời ! Làm như ḿnh là tài năng, là người đi đầu vê nghệ thuật mới ! Nghệ thuật hiện đại !



209. Không trộ nổi thời đại đâu. Biết bao nhiêu người am hiểu nghệ thuật mà ít người biết tới. Không phải là những "ông" đi đặt tranh, những "ông"duyệt tranh, những "ông" trả tiền đều là những người am hiểu nghệ thuật ! Có thể có một hai người và đó là cái may mắn cho người nghệ sĩ thật sự.



210. Xưa nay như ta thấy, những nghệ sĩ giả, sống lại lắm tiền hơn những nghệ sĩ thực !
Đó là một điều mỉa mai ? Người nghệ sĩ sống có lư tưởng của họ. Không phải họ vẽ là chỉ v́ đồng tiền. Đừng ai nhầm là họ cũng v́ tiền như ai chẳng qua là "kém tài" nên phải nghèo ! Không, chính họ hơn những kẻ v́ tiền ở chỗ họ nghèo. Họ không bán nổi tranh. Kẻ có tiền chê tranh họ xấu và họ mỉm cười truớc cuộc sống buôn bán. Họ hiểu rằng đă đi vào con đường nghệ thuật th́ phải thế nào rồi, thiếu thốn, nghèo túng c̣n nhiều gian khổ sóng gió hơn thế nữa. Những con cháu, những người đời sau sẽ quư họ, sẽ nâng niu những tác phẩm họ để lại. Ngay trong thời đại họ c̣n sống, vẫn có một số người am hiểu, quư họ, bằng một thái độ kính trọng khi nhắc đến họ.



211. Phải làm việc mà làm việc liên tục. Chỉ có cách đó mới giữ được tài năng và phát triển nó lên. Không phải chỉ hiểu biết đơn thuần là làm được, biết mà vẫn không làm nổi đấy v́ có rèn luyện ǵ đâu. Cứ ngắm cái ông thợ mộc giỏi kia, sao ông ấy bào dễ thế, tưởng chừng như ḿnh cũng làm được. ấy thế đưa cái bào cho ḿnh bào xem sao ?
Vấn đề nghệ thuật c̣n khó hơn nhiều. Chính v́ thế vấn đề rèn luyện, vấn đề làm việc đ̣i hỏi rất cần thiết. Không thể xem thường được.



212. Picasso đă sáng tác khoảng 25.000 bức tranh, để lại gia tài trị giá 5 tỷ phăng. Đó là một cái guơng lớn về lao động nghệ thuật. Chúng ta đă làm được bao nhiêu?



213. Cuối cùng chính cái tên của anh làm tăng hay giảm giá trị bức tranh và cái tên càng lớn th́ giá trị bức tranh càng lớn.



214. Người nghệ sĩ lớn là thế nào ? Vẽ được nhiều tranh lớn ? Có nhiều tranh lớn trong các viện bảo tàng ?.Nổi tiếng trên thế giới, trong nuớc ? Được nhiều người ca ngợi ? . . . Chao ôi, thế người nghệ sĩ nhỏ là ngược lại ?
Người nghệ sĩ lớn sẽ được thêm, càng ngày càng thêm những người hâm mộ. Điều này là cần v́ đó là sự thật. Hữu xạ tự nhiên huơng. Điều đó cũng phải có thời gian.



215. Có những người cứ hay quảng cáo cho ḿnh nhiều quá, mà ít cũng không hay rồi .Có họa sĩ nói : tranh của tôi không thích được bày trong triển lăm - những lời phê b́nh, những lời khen chê làm cho tôi kém tự do đi. Lôi thôi thật - tùy từng người - có người lại thích được chê để làm việc (trả lời) ghê hơn ? Có người thích được khen để phấn khởi làm việc.
Không nên chủ quan quá trong lúc làm việc. Phải hiểu rơ sức ḿnh. Hiểu rơ tài nghệ của ḿnh. Chỗ nào hay, không hay đều thấy. Nhưng cũng có khi phải nghi ngờ, v́ ḿnh đă có chuyển biến mới.



216. Những người nghệ sĩ phải chăng là những người đi t́m những giấc mơ đẹp ngay trong cuộc sống.



217. Tôi thích một vẻ đẹp chân thật và kín đáo. Cái lộng lẫy, huy hoàng, chói lọi h́nh như làm tôi sợ.



218. Sức sống - một điều kiện quan trọng để làm nghệ thuật.



219. Ḷng say mê - một sức mạnh ghê gớm.



220. V́ người khác mà ta hay nhưng cũng có thể v́ người khác mà ta dở.



221. Đúng là môi trường là cần. Nó tạo ra con người. Môi trường giả dối chỉ tạo ra những con người đạo đức giả, nghệ thuật giả.



222. Cái hay chỉ có thể bật ra trong lúc làm việc. Muốn hay trong chốc lát chỉ có điều hư họa.



223. Chính v́ sự thiếu vững vàng mà ta có thiên tài Gauguin - Van Gogh - Soutine và có thể Matisse.



224. Vẽ sai ? Vẽ đúng ? Đều dở. Chỉ có vẽ cho đẹp mà thôi.



225. Đừng sợ "kém", cái kém chẳng qua là quan niệm chung, là công thức cứng nhắc.



226. Cái tiếng có hại cho cái tài không ? Có tiếng, người nghệ sĩ không dám đi t́m cái mới mạnh bạo, sợ mất tiếng chăng ?
Người ta sợ mất tiếng nên cứ phải "bảo vệ" nó bằng một cái "tài năng cùn dở"! Đó là điều đáng tiếc. Có những họa sĩ chỉ v́ bất chấp dư luận mà có được một sự nghiệp đẹp đẽ Ví dụ : Van Gogh.
 



227. Thận trọng là tốt nhưng thận trọng quá dễ đi tới rụt rè, nhút nhát mà nghệ thuật không thể chấp nhận.



228. Người ta muốn nói đến chữ thoát trong nghệ thuật. Phải cao tay thế nào để thoát ra khỏi cái chất "đi thi sợ trượt". Thoát ra khỏi cái chất dự triển lăm sợ bị loại, thoát ra khỏi cái chất muốn bán sợ không bán được.



229. Nghệ thuật đến bất ngờ. Nhưng cứ phải vẽ đi, hỏng th́ xóa đi, bỏ đi.



230. Người họa sĩ lúc nào cũng vẽ, ngay cả lúc không làm ǵ v́ họ vẽ ở trong đầu.



231. Tham lam trong nghệ thuật là điều tai hại. Không phải cứ nhồi nhét đủ vị th́ thành một món ngon. Cái thừa cũng như cái thiếu làm hỏng nghệ thuật. '



232. ở đời thiếu ǵ kẻ bất tài (theo nghĩa đúng của nghệ thuật). Tốt hơn cả là đừng nhắc đến họ, v́ có nói họ cũng không tin, không chuyển nổi, không học hỏi người hay mà lại đem ḷng thù oán, gây cho ḿnh thêm những chuyện bực ḿnh.



233. Sự chê bai đôi khi rất cần cho người làm nghệ thuật. H́nh như nó là chất nóng, chất đẩy. Nó kích động người làm nghệ thuật chịu t́m thêm, hiểu thêm, say mê hơn. Cái toại nguyện làm hết say mê.



234. Có những tay quả thực là tài năng không có ǵ. Thế mà ăn to nói lớn khiếp lên được Có ǵ đâu, mấy tay đó gặp may thế thôi. May hơn khôn và vừa may vừa khôn càng lợi. Họ gặp thời. Và đáp ứng tuơng đối được kịp thời.



235. Buồn thay cho kẻ bất tài. Nhưng giá hắn luơng thiện hơn và theo một nghề ǵ hợp với hắn th́ hơn. Đằng này hắn lại giở tṛ bịp bợm th́ thật là khó chịu.



236. Hăy suy nghĩ nhiều về nghề, về cái đẹp, về quan niệm nghệ thuật của ḿnh. Tâm hồn không rung động th́ tự ḿnh cảm thấy thôi. Hăy rung động lên mà vẽ, nếu không rung động nổi th́ vẽ những ǵ anh rung được.
Không ngại khó nhưng ngại dở.
Trong thực tế lộn xộn rất nhiều thứ cả cái đẹp cạnh cái xấu. Nh́n cho ra cái đẹp không phải chuyện đơn thuần dễ dàng như chuyện ghi chép.



237. Không lẫn những cái thoải mái có bề sâu với những cái dễ dăi hời hợt. Nghệ thuật không đủ sức xáo động nếu nó tầm thường và không có sự chân thành.



238. Thực tế cốt cho ta nắm được sự thật. Sự thật cốt cho ta nắm được cái đẹp.
Và từ cái đẹp ta mới đủ vốn để "nói chuyện" nghệ thuật.



239. Một nghệ sĩ có tài là một người vẽ tranh có chất lượng cao, không rẻ tiền - không nhàm - không cũ - không bắt chuớc người khác, không rập theo khuôn nhà trường không dễ được khen - không sợ bị loại - không sợ bị "chửi".



240. Rồi những cái chân chính phải sáng tỏ. Hết rồi, sắp hết rồi những ấm ớ, khuếch khoác, bất tài, thành công v.v . . .



241. Nói chuyện nghệ thuật măi cũng sốt ruột, hăy lao ḿnh vào công việc cụ thể là vẽ.
V́ nếu vẽ ít hoặc không vẽ th́ anh c̣n chuyên nghiệp cái ǵ nữa. Vậy nói ít, để th́ giờ mà vẽ, nghề của anh không phải là nghề nói mà là nghề vẽ. Đó là một nghệ thuật câm, một nghệ thuật để ngời ta xem chứ không nghe.



242. Cứ làm việc đi, dù chính bản thân ḿnh không hài ḷng với những tranh làm ra, hăy đi xa thêm, tăng thêm chất lượng. Khó tính là một điều đáng quư trong công việc nghệ thuật, khó tính th́ mới đ̣i hỏi cao. Nghệ thuật không vào với những tranh tầm thường dễ dăi.
Chịu khó, nghiên cứu đi nghiên cứu lại, làm đi làm lại bao giờ vừa ư th́ xong, nếu cần th́ xóa bỏ, cái lợi vẫn có là rút được thêm kinh nghiệm. Có những kư họa dở nhưng là những tài liệu quư, cũng không nên bỏ.
Tôi có những trường hợp sử dụng kư họa dở để vẽ tranh, tranh khá và tôi xé bỏ kư họa.



243. Cứ thong thả mà vẽ. Không nhất định vẽ thật nhanh mới thoát !



244. Đi thực tế vẽ lấy tài liệu vẫn cứ tốt. Tài liệu anh bị hạn chế, nhiều chỗ nh́n không rơ. Bất đắc dĩ mới phải dùng tài liệu ảnh, mà cũng luôn phải chỉnh sửa, thay đổi. Nếu không sẽ biến thành anh thợ truyền thần? Vẽ như anh th́ thật là thừa.



245. Ngành minh họa sách báo đôi khi cũng làm khổ ngời vẽ không chuyên. Phải đọc truyện, phải có tài liệu, có vốn sống, có trí nhớ.
Có khi phải vẽ "bịa" rất nguy hiểm cho nghệ thuật. Phải coi chừng.



246. Đừng để mất th́ giờ vô ích. Hăy say mê mà vẽ. Hăy vui trong công việc nghệ thuật.



247. Không, một họa sĩ có tài không thể giải nghệ được. Anh ta đầy hứa hẹn, đầy triển vọng. Tranh của anh ta càng ngày càng nhiều người thích. Tên tuổi anh ta càng ngày càng nhiều người nhắc tới.



248. Tranh phải có thời gian mới định được giá trị, nhưng cũng có khi tranh nó có số phận của nó, cũng có khi v́ sự gặp may hoặc không gặp may của nó - Y như con người mà thôi. Dù sao những cặp mắt tinh đời vẫn cứ nh́n ra những giá trị thật của nghệ thuật.



249. Không thể có Nghệ sĩ lớn nếu xung quanh anh ta không hiểu "lớn" là thế nào cả. Và người nghệ sĩ, nếu không hiểu được những tài năng lớn th́ anh ta cũng chỉ là những tài năng nhỏ mà thôi.
 



250. Hiểu được cái nhạy cảm trong tranh có phải đơn thuần là chuyện dễ đâu, có lẽ phải nói cảm được cái nhạy cảm. Nhiều bức tranh đẹp ít người nhận thấy là v́ nó có cái mới (người xem chưa hiểu) và có cái nhạy cảm (người xem chưa cảm thấy)



251. Danh từ Việt Nam chưa có những chữ để chỉ rơ những chuyên môn khác nhau trong hội họa. Thường là cứ gọi chung là họa sĩ cho tiện. Cứ vẽ là họa sĩ, bất cứ là vẽ bằng ǵ, vẽ cái ǵ. Mà khi gọi là "họa sĩ" th́ h́nh như cái ǵ cũng làm được, mà cái ǵ cũng vẽ được th́ cũng khó mà có cái ǵ hay lắm.
Có phải chăng nghề họa ở nuớc ta chưa được quư trọng như nhiều nghề khác, ở ngoại quốc người ta thường chú ư nhiều đến những tài năng độc đáo. Bởi v́ những tài năng thông thường th́ có quá nhiều nếu chú ư th́ cũng không ... xuể!



252. Cái quư trong nghệ sĩ là chất nhạy cảm. Nếu không có chất ấy th́ khó mà thành một nghệ sĩ lớn. Một thứ chịu khó chưa đủ, một thứ khéo tay chưa đủ. Không phải hơn nhau ở đôi tay khéo léo mà chính là ở một tâm hồn phong phú nhạy cảm.



253. Hồn nhiên mà vẽ. Tôi nói hồn nhiên có nghĩa là đừng tỏ ra, đừng lên gân ! Cái hay phải là của ḿnh. Của chính ḿnh đẻ ra. Buồn thay, bức tranh của ta lại phủ một lợt "rêu" ! (nói theo Chagall) Rêu có nghĩa là những thứ không phải của ḿnh. Có thể là một thứ mạ lại cho đẹp !



254. Một vấn đề cực kỳ quan trọng mà nhiều nghệ sĩ coi thờng đó là vấn đề sức khỏe. Phải giữ ǵn sức khỏe, phải Luôn luôn khỏe mạnh đừng như "ai" cứ 5 ngày 3 tật ! Điều đó nhất định sẽ hạn chế ông bạn sáng tác .
----------------------
* Vài giờ trớc khi mất, Bùi Xuân Phái có vẽ một bức chân dung tự hoạ, bên dưới hoạ sĩ viết ḍng chữ: "Bây giờ chỉ cần nhất là sức khoẻ, và không có bệnh ǵ"
---------------------------------------
255. Thời gian cứ trôi. Cái hôm nay chẳng mấy chốc đă thành quá khứ. Cái hay, đẹp sẽ tồn tại và ngược lại. Hỡi ông bạn ông đừng tự hào vội , tác phẩm của ông đă có mấy ? Mà đă tuyệt tác chưa ?
Tốt nhất là đừng đánh giá ḿnh "ghê" quá. Hăy chịu khó làm việc, làm việc nhiều hơn nữa.
Không thể tự măn với những bức tranh đă vẽ. Không, ông bạn thân mến ạ, phải nhiều hơn và hay hơn nữa chứ !
Một câu nói khiêm tốn : "tôi chưa có một tác phẩm nào đáng kể!"
Nói thế để tiếp tục cố gắng làm việc nhiều nữa chứ không phải đành bỏ cuộc.

 

 





BUI THANH PHUONG - TRANHAU TUAN collected and edited.
Cafe Artist Phuong 31 Cua Dong -Hanoi_Mobile :0915686856
 


Vietnamese renowned painter Phai on Singaporean stage

Singapore đưa h́nh tượng danh họa Bùi Xuân Phái lên sân khấu với vở kịch được dựa theo cuốn sách "Viết dưới ánh đèn dầu". Vở kịch giới thiệu tư duy sáng tạo của Bùi Xuân Phái trong 3 thời kỳ lịch sử của VN: thời kỳ thuộc Pháp, hai cuộc chiến tranh chống Pháp và chống Mỹ, và những năm sau chiến tranh.
Ảnh: một diễn viên người Singapore trong vai Bùi Xuân Phái

 


 

Tên tuổi của họa sĩ Bùi Xuân Phái không chỉ nổi tiếng ở Việt Nam mà c̣n được người hâm mộ hội họa nhiều nước khâm phục. Singapore là một trong những nước Đông Nam Á rất ngưỡng mộ tài năng hội họa của Bùi Xuân Phái.  Benny Lim, 22 tuổi (ảnh), diễn viên kiêm đạo diễn Singapore - một người đam mê hội họa và tranh Bùi Xuân Phái, đă có ư định đưa cuộc đời nghệ thuật của Bùi Xuân Phái lên sân khấu.

Lim đă t́m gặp anh Bùi Thanh Phương, con trai cố họa sĩ, xin phép được dựng một vở kịch độc thoại về cha anh. Lim nói: “Ông Phương cảm thấy bất ngờ nhưng hoàn toàn ủng hộ ư định của tôi”.



Nhân dịp này, báo The Straits Times đă giới thiệu vắn tắt thân thế và sự nghiệp của Bùi Xuân Phái: Được đào tạo tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương từ thế kỷ trước, họa sĩ Bùi Xuân Phái (1920 - 1988) đă sáng tác những bức tranh kết hợp trường phái châu Âu với truyền thống hội họa phương Đông. Ông được coi là một trong những nghệ sĩ hội họa nổi tiếng nhất VN... Những năm 90 các nhà sưu tập quốc tế mới phát hiện những kiệt tác của ông và giá tranh Bùi Xuân Phái tăng vọt, có bức tới trên 50.000 USD”.

Vở kịch độc thoại do chính Benny Lim đóng vai Bùi Xuân Phái, có 4 diễn viên phụ thể hiện các trích đoạn chèo, môn nghệ thuật truyền thống mà sinh thời Bùi Xuân Phái rất say mê và từng vẽ nhiều tranh giới thiệu. Rất tiếc là trong vở kịch không kết hợp giới thiệu được tranh Bùi Xuân Phái v́ không giải quyết được thủ tục xin phép bản quyền. Thay vào đó, trước khi xem kịch diễn tại sân khấu Viện Bảo tàng Nghệ thuật Singapore, khán giả được xem triển lăm những trang nhật kư của Bùi Xuân Phái được gia đ́nh ông lưu giữ trong suốt 30 năm. Được tŕnh diễn trong tuần lễ chuẩn bị đón xuân Quư Mùi vừa qua, vở kịch giới thiệu tư duy sáng tạo của Bùi Xuân Phái trong 3 thời kỳ lịch sử của Việt Nam: Thời kỳ thuộc Pháp, hai cuộc chiến tranh chống Pháp và chống Mỹ và những năm sau chiến tranh.
Benny Lim là một họa sĩ nghiệp dư, đă vẽ nhiều tranh màu nước về nhà cửa phố sá, chịu ảnh hưởng của tranh “Phố Phái”

 

HOME

eXTReMe Tracker