Cafe Gallery 31 Cua Dong Is Pleased to Present :

Ngỡ Ngàng, Nước Đục Bụi Trong

Anh ngậm ngùi kể, lần đầu ra Hà Nội, anh có một buổi thật vui với Bùi Xuân Phái. Hai người vẽ nhau trong một cuốn sổ tay th́ phải. Vẽ suốt đêm, và Phái tặng hết cho Sơn. Bạn anh mượn. Ai? Anh không kể tên. Rồi có tiếng phao lên là anh định hiếp con gái bạn. Sơn bảo, x́-căng-đan thế là nhằm xí xóa sạch. Tập tranh Sơn-Phái hóa thành bụi, đ̣i không được! Khi tôi nói... chắc là hiểu nhầm th́ Sơn thở dài... xin moa, moa cho. Đặt điều th́... Thuở đó, tranh Phái đang lên giá. Một bức nhỏ bằng ba bàn tay cũng năm, bảy ngh́n USD.


Sau trăm năm, gạn đục và khơi trong không phải là chuyện của người đă nằm xuống. ở chốn về vĩnh cửu chỉ c̣n im lặng. Trong và đục là chuyện nơi chốn trọ của những kẻ c̣n đang ở trọ. Là chuyện để nói với những lữ khách c̣n xuôi ngược bước trần gian. Và trong trường hợp Trịnh Công Sơn, xin nói ngay, trong là bụi. Đục là nước.

Nước đục!

Ghê rợn và kinh hoàng, đục ngầu một màu máu đỏ. Đau xót hơn, máu của anh, của em, của chị, của mẹ. Có người chết hai lần, thịt da nát tan. Trong từng vùng thịt xương có mẹ có em, anh đă hát, tiếng hát đến thẳng từ trái tim. Giữa tiếng đại bác đêm đêm dội về thành phố và bên cạnh người phu quét đường dừng chổi đứng nghe, anh đă nhắc đến gia tài của mẹ. C̣n ǵ? Một bọn lai căng! Một lũ bội t́nh. Tôi có hỏi Sơn, Sơn không sợ à? Phản chiến giữa khi người ta ḥ hét đâm chém nhau là cách hành xử của một tên tử tội, nhát dao thường bổ xuống từ hai phía. Sơn cười...lúc đó ḿnh sẵn sàng. Chết, như tự tử. Nhưng rồi sống... và bây giờ chỉ muốn quên thời gian đó đi. Quên là quên cả những bài hát? Không! Tôi th́ không quên. Lời những bài trong Ca khúc da vàng là tiếng nói của lương tâm. Trước cái chết của một người, kẻ c̣n sống động ḷng thương thân. Trước cái chết của một xă hội, th́ thương mọi người để cất giọng t́m cách hồi sinh, bất kể thân thế của ḿnh. Giữa hai lằn đạn thuở đó, Sơn là một hạt bụi. Một hạt bụi trong ngần.

Nước vẫn đục. Sau 75, Sơn tiếp tục ...đi về đâu hỡi em, khi trong ḷng không chút nắng và kể tâm sự những cây cành, giờ giới nghiêm. Sơn nhớ. Và với những kẻ lưu vong, Sơn hỏi Em c̣n nhớ hay em đă quên? rồi dặn ḍ Em ra đi, nơi này vẫn thế. Vẫn có em, trong tim của mẹ... Nơi này vẫn thế. Thế là thế nào? Vẫn thế, là không đổi. Không đổi được! ơ, chẳng nhẽ Cách Mạng rồi mà thế ư? Và Sơn lại có vấn đề. Hỡi những ai đă ồn ào gọi Sơn bằng thằng khi anh đă nằm xuống, xin hăy nghĩ lại.

Nước vẫn cứ đục. Sơn hát, Sống có trăm năm, vui vui buồn buồn, người người ngợm ngợm. Chữ ngợm này có lẽ là chữ ngợm đầu tiên trong ca khúc Việt Nam. Và nước đục, v́ ngợm? Để sống chết trăm năm như thân cỏ hèn mọc đầy núi sông. Núi sông ở bản đầu, khi Sơn hát cho tôi nghe, lâu rồi. Sau này, núi sông thành núi non. Dĩ nhiên thế là nhẹ đi, nhẹ đi nhiều lắm... Nhưng xin nói, Sơn không làm chính trị. Anh hát điều anh cảm nhận. ở chỗ này, nhà chính trị thập tḥ nh́n người nghệ sĩ, nửa hoài nghi sợ sệt, nửa lại cơ hội đ̣i nắm bắt cái cảm nhận kia để dùng nó mà giữ ổn định. ở đây, ổn định đồng nghĩa với quyền lực của ḿnh (và phe phái ).

Người người ngợm ngợm!

Cuối năm 98, tôi ở với Sơn một tối. Sau khi cả hai chúng tôi từ chối dự một bữa cơm thân mật với lănh đạo, có tiếng điện thoại. Sơn bắt máy. Tôi chỉ có thể kể những ǵ tai nghe. Có một đoạn, Sơn nói Thôi, mấy cái mẫu đất ấy dân người ta c̣n ở... Im lặng ( không phải đầu dây bên kia im lặng ). Không anh, cám ơn anh... Tôi không lấy đâu. Tôi chẳng biết lấy đất làm ǵ cả. Im lặng ( không phải đầu dây bên kia im lặng ). Thôi... ai lấy cứ lấy, anh cho ai th́ cho...

Người không tham, nhưng ngợm? Người th́... đôi khi cho tôi tiếng nói vui tươi. C̣n ngợm... cho tôi tiếng nói đôi khi ngậm ngùi... Anh ngậm ngùi kể, lần đầu ra Hà Nội, anh có một buổi thật vui với Bùi Xuân Phái. Hai người vẽ nhau trong một cuốn sổ tay th́ phải. Vẽ suốt đêm, và Phái tặng hết cho Sơn. Bạn anh mượn. Ai? Anh không kể tên. Rồi có tiếng phao lên là anh định hiếp con gái bạn. Sơn bảo, x́-căng-đan thế là nhằm xí xóa sạch. Tập tranh Sơn-Phái hóa thành bụi, đ̣i không được! Khi tôi nói... chắc là hiểu nhầm th́ Sơn thở dài... xin moa, moa cho. Đặt điều th́... Thuở đó, tranh Phái đang lên giá. Một bức nhỏ bằng ba bàn tay cũng năm, bảy ngh́n USD. Tôi lại ba phải...tranh Phái giữ được không bán cho ba Tầu ở Singapore th́ trong tay ai cũng thế! Lần này, Sơn cười, cười rất buồn. Nhưng Sơn im lặng. Những bức tranh đó nay đâu? Trời biết!

Nói chuyện người. Chênh chếch Vương Cung Thánh Đường Sài G̣n cách đây trên hai mươi năm có một cô gái bán nước dừa. Tôi có cái duyên ghé uống, vội đến háo hức lôi Sơn đi. Cô ta độ đôi mươi, áo bà ba đen, quần cũng đen, chít một cái khăn rằn. Dưới ánh nắng Sài G̣n, da cô rám hồng, cặp mắt thăm thẳm màu nước, và trời ơi, trên mép cô những hạt li ti mồ hôi óng ánh kim cương. Hai thằng điên đội trời nắng rát trầm trồ th́ thào, trời ơi, đẹp quá, như phép lạ. Rồi cứ dăm ba ngày, lại đúng giữa trưa, đến uống để ghé thăm những giọt mồ hôi bên trên cái khóe mép đă nhếch lên cười khi thấy khách không c̣n lạ mặt. Tôi bảo, để tôi làm quen nhé. Sơn can, chớ, thế là quen rồi, từ xa th́ giữ được cái đẹp. Từ xa là cái khoảng cách giữa những người đàn bà và Sơn. Oái oăm thay, anh lại là tác giả một số lượng những t́nh khúc đẹp nhất trong âm nhạc của chúng ta. Trong các tác phẩm đó, nhiều là chỉ có môi hôn ngọt, bờ vai nhỏ, ngón tay gầy... lăng đăng. Những người tự nhận là người yêu (của) anh vênh vang giữ vẹn tiết trinh. Ai ḷng nào rêu rao buộc anh vào những thô bạo khó hiểu? Thôi, thây kệ!

Chuyện người đối với anh, trước hết là gia đ́nh. Anh yêu mẹ, như một đứa trẻ. Có lần ở xa, anh thốt lên ...moa nhớ mạ moa quá. Rồi anh cười khoe ...mỗi khi làm xong một ca khúc, moa hát cho mạ moa nghe. Cái mạ bảo được, thường là ai cũng thích. Nếu không, moa sửa... lắm khi bỏ luôn. Sau là các em anh, đặc biệt với Vĩnh Trinh, anh cứ tội cô em nhỏ này sinh ra là mồ côi cha. Cái t́nh anh san sẻ cho gia đ́nh không nhỏ.. Em dâu em rể anh quí anh như ruột thịt. Các cháu anh coi anh c̣n hơn cha. Phải chăng bống bồng, bống bồng ơi! là tiếng ḷng anh đến con trẻ? Hồn nhiên, anh hát, v́ thực sự anh vẫn giữ được trong sâu lắng con người anh tâm hồn một trẻ thơ.

Chuyện người với anh, sau gia đ́nh là bè bạn. Với bạn, Sơn chân t́nh và rộng lượng. Moa chơi với ai, là chỉ moa với người đó. Dẫu có kẻ nói này nói nọ, moa cũng mặc... Nhà Sơn lúc nào cũng rầm rập khách. Khách đến uống rượu của anh, lê la vài câu văn nghệ vui vẻ t́m chút tự tin. Khách đến, khoe cái này, chê cái nọ. Từ bốn phương. Từ Tây, từ Mỹ, từ Úc, Canada. Rất ồn và hỗn tạp. Nhưng bạn khác khách. Cô bé người nhà tên Síu ê a Cậu Sơn ơi... có cậu...đến chứ không phải, như khi gặp người lạ mặt, nói máy móc ...Dạ thưa, cậu Sơn con đi vắng! Nghe riết, một số chúng tôi thành cậu tuốt. Có cậu Đinh Cường. Sơn có lẽ yêu nhất cậu. Có một lần Sơn chép miệng ...Nó tṛn quá, đầy quá. Chứ nó góc cạnh một chút thôi th́ nó là grand maitre đấy! Ê, Sơn! Toa có thấy mấy bức họa vài năm sau này của Cường chưa? Góc cạnh đấy chứ! Có cậu Lữ Quỳnh. Cậu hiền lành nhỏ nhẹ hết ḷng tận tụy với bạn. Có cậu Trịnh Cung. Cậu này là cái cậu kêu ...ừ thôi em về để cậu Sơn phổ nhạc (có lẽ là lần duy nhất?). Cậu ăn lẻ được th́ cậu lỉnh đi ăn một ḿnh nhưng xong lại hồn nhiên kể lại. Thỉnh thoảng vào chơi, có Bửu ư, người Sơn rất quí mến tin cậy. Vài năm cuối, có cậu Quế. Sơn nói với tôi Toa bảo xừ lũy cho moa nghỉ, moa mệt lắm. Tôi biết là Quế yêu Sơn, lại rất dai sức, lúc nào cũng cặp kè chuyện thơ văn. Nhưng đôi khi yêu nhau lại chẳng bằng mười phụ nhau...

Và lần cuối gặp, tôi hiểu là Sơn đă rất mệt, mệt nhoài. Thường Sơn ngồi trong ghế bành, mím miệng, mắt nh́n xuống đăm chiêu, có cái nét nghiêm nghị của một người kiệt sức. Anh ngồi, ai muốn nói ǵ th́ nói. Anh có mặt, nhưng anh ở đâu? Những người khách quanh anh cứ thế, ô nhiễm ồn ào. Bạn anh, sợ khách, lảng và t́m những phút anh chỉ có một ḿnh. Hiếm hoi làm sao những phút ấy. Hệ quả tất nhiên, anh cô đơn.

Bấy giờ, muốn gặp Sơn như bạn th́ không thể gặp ở nhà Sơn. Tôi hẹn anh ở nhà Trần Long ẩn. Hôm đó, anh đi taxi lại, đầu chụp nón, dáng một chàng đạo sĩ lênh khênh xuống núi. Anh cười. Chỉ có ba chúng tôi, anh lại hồn nhiên như ngày nào. Sơn vui ra mặt, ăn được đến nửa bát phở ở cái quán nổi tiếng trong ngơ cạnh nhà ẩn. Bức tranh trên vách anh vẽ vợ ẩn đẹp lạ lùng, là một bức vẽ dang dở. Anh nói. Dở dang thế mà lại đẹp. Nắn nót, đâm hỏng... Một hai tiếng sau, Sơn nh́n giờ. Anh bắt đầu cau có Moa phải về, có tay X, Việt kiều luật sư ở bên Mỹ nó hẹn. Nó lo chuyện copyright cho moa... Tôi can ...thôi, lâu mới có một buổi sáng nhẹ thế này. Toa gọi điện thoại hẹn lại... Sơn ngần ngừ. Rốt cuộc, anh vẫn về. Mặt anh lại nghiêm, mắt đăm chiêu. Chúng tôi đưa anh ra con lộ chính. Người đạo sĩ vẫy taxi lên lại núi. Cái núi cao kia thành nơi ồn ào danh lam thắng cảnh. Thành một địa điểm du lịch cấp cao. Ôi hệ lụy! Danh vọng dẫn nhau đến chỗ ấy sao? Mệt ghê, mệt chết người.

Ngoài bạn bè, c̣n t́nh yêu trai - gái. Tôi đă thấy nhiều người đàn bà yêu Sơn. Một người đă định làm vợ Sơn than ....anh ấy yêu chai rượu hơn em! Có kẻ đến từ ngoài khơi, ở đâu đất Phù Tang xa lắc, đeo đuổi đến cảm động. Sơn nhận. Và cái anh cho lại, h́nh như là cái ǵ khác với t́nh yêu. Như anh - em. Đôi khi như bè - bạn. Với Khánh Ly. Với Hồng Nhung. Có lẽ chỉ trừ một lần. Anh đă sắm xe hơi và định lấy vợ thật. Lần này, a ha, vui được rồi đây. Nhưng không. Mối t́nh đó vuột đi. Chuyện lại xảy ra h́nh như sau sự ra đi vĩnh viễn của mạ anh, và có điều ǵ gần như niềm tuyệt vọng... Gần như thôi, chứ chưa phải là...Anh viết :

...May thay trong cuộc đời này vừa có t́nh yêu vừa có t́nh bạn. T́nh bạn thường có một khuôn mặt thật hơn t́nh yêu. Sự bội bạc trong t́nh bạn cũng có nhưng không nhiều. Tôi thấy t́nh bạn quí hơn t́nh yêu v́ t́nh bạn có khả năng làm hồi sinh một cơn hôn mê và làm phục sinh một cuộc đời tưởng rằng không tái tạo được nữa.

Ru t́nh à ơi!
Viết về Sơn, không thể không nói nghệ thuật Sơn. Phần này, tôi nghĩ rằng nhiều người sẽ nói, c̣n nói. Tôi có thêm thắt, cũng là thêm thắt thôi. Với ca khúc, Sơn đi từ h́nh thức lăng mạn, sang siêu thực, mang mang chất Thiền để rồi cuối đời anh trở về với nỗi ḷng anh một cách trực tiếp, giản đơn, không chút phù phiếm chữ nghĩa. Bàn với nhau về thơ, cách đây đâu mười năm, Sơn chủ trương không chơi chữ, viết ngắn (hai câu), chỉ một h́nh ảnh để dẫn đường cho một tư tưởng. Đó là những câu lục bát khi anh lang thang ở Paris, tôi giữ và đă trao lại Vĩnh Trinh. Đó là những câu lục bát khi anh lăng đăng ở Montréal. Anh không muốn phổ biến, anh cẩn thận, và anh không bao giờ nhận là nhà thơ. Mặc dầu, có lẽ anh là một nhà thơ lớn.

Nhà thơ lớn? Là thế nào? Tôi có nói với Sơn về một số h́nh tượng trong ca khúc của anh, dẫu cùng một cung bậc rung, vẫn là những h́nh tượng mới so với thơ Đường. Nhưng ngoài h́nh tượng, c̣n ngôn ngữ.

Sơn là người đầu tiên nói với tôi rằng cách phân chia động từ, tĩnh từ, danh từ đều phần nào giả tạo. Anh cố ư đảo, chẳng hạn như viết em hồn nhiên, rồi em sẽ b́nh minh. B́nh minh không c̣n là danh từ mà thành tĩnh từ.

Anh thường sử dụng tính mơ hồ của ngôn ngữ, như ru ta ngậm ngùi. Ta ngậm ngùi, hay ru ngậm ngùi? Cả hai. Và mơ hồ nhân lên nhiều lần lượng thông tin trong ca từ Trịnh Công Sơn. Rất nhiều thí dụ như tôi vừa nêu ra. Anh giầu là v́ vậy.

Sơn cũng là người có những cách ghép ngôn từ hết sức bất ngờ. Sóng lao xao bờ tôi... chẳng hạn. Sóng mà lao xao? Bờ, không phải bờ biển, bờ sông, bờ vực mà bờ tôi. Hoặc đêm gội mưa trong. Ghép chữ độc đáo tạo ra những kết hợp h́nh ảnh rất lạ. Như Chim... ngậm hạt sương bay. Như vuốt mái tóc bạc mà thành chập chờn lau trắng trong tay. Hoặc những câu hỏi siêu h́nh, hỏi ta xô biển lại, sóng về đâu?

Đếm tên ca khúc, ta thấy có ru và t́nh. Ru ta ngậm ngùi. Giọt lệ ru người. Ru em. Ru đời đă mất. Ru em từng ngón xuân hồng. Ru đời đi nhé. Ru t́nh. Tôi ru em ngủ. T́nh th́ bài nào cũng nhắc, nhưng tựa có T́nh xót xa vừa. Tự t́nh khúc. T́nh khúc ơ Bai. T́nh nhớ. T́nh xa, T́nh sầu. T́nh yêu t́m thấy... Nếu chịu khó đếm từ trong toàn bộ trên tám trăm ca khúc Trịnh Công Sơn, có lẽ ở bài nào cũng có chữ t́nh. Và về thân phận con người, rất nhiều hư vô, tuyệt vọng, tàn phai, mong manh... Tám trăm ca khúc? Bỗng nhiên tôi muốn làm một so sánh ( mặc dầu thấy ḿnh lố bịch ). Với J Brel, G Brassen, với B. Dylan... Sơn của chúng ta có một độ dày so những kẻ ṇi t́nh vừa kể trên. Đó, có lẽ v́ Sơn trả giá để cho và chúng ta có cái may được nhận.

H́nh tượng, ngôn từ...đến từ tài hoa. Điều kiện cần, nhưng chưa đủ để thành một nghệ sĩ lớn. Sơn lớn, theo tôi nghĩ, là v́ Sơn dâng caủ trái tim để vẫy gọi chúng ta, những con người.

Bụi trong...

Trong 128 ca khúc in ở Tuyển tập những bài ca không năm tháng của Sơn, tự nhiên có những cái tựa rất lạ. Bống không là bống, Bống bồng ơi và Thuở bống là người. Trong ba ca khúc này, Bống ở nơi nao? Đi đâu mà vội? là những câu hỏi đi hỏi lại... Và ngỡ ngàng, Em đi bống về, em về bống đi, T́m t́nh trong nắng. Em gặp cơn mưa. T́m t́nh giữa ngọ. Buồn lưa thưa về. Rồi Ngày bống, mẹ bồng. Nhẹ quá tơ tằm, lay nhẹ bống bồng bông để kết cục Ngày xưa ngần ngại, xơa tóc trên vai. Hư vô bỗng về, câu thề đă bay... Tôi có cảm nghĩ Sơn hát bống bồng là hát cho riêng ḿnh. Rất ngỡ ngàng, như trẻ thơ.

Ngỡ ngàng bởi nước đục, như chẳng thể khơi trong. Ngỡ ngàng, người với ngợm. Ngỡ ngàng bởi mong manh. Bởi chia ly, bởi phụ bạc. Ngỡ ngàng, với vinh quang tung hô, ca tụng trần trụi và những "cuộc đời hết sức ngây ngô".

Ngỡ ngàng, anh nhận. Ngỡ ngàng, anh cho. Phải nói Sơn cho rất nhiều. Ngày Sơn chia tay đời, một người chị gái gọi cho tôi, bảo Sơn là người t́nh của cả triệu phụ nữ Việt Nam. Khi hôn mê giữa dở dang, bội bạc, sống chết, họ lắng nghe ḷng và rồi họ hát Trịnh Công Sơn. Những tiếng hát về thân phận. Và về t́nh yêu. Nhưng dẫu ngỡ ngàng, Sơn không ngần ngại rủ chúng ta:

Hăy yêu như đang sống và sống như đang yêu. Yêu để sự sống tồn tại và sống cho t́nh yêu có mặt

Bởi thế, tôi xin với Tố Như rộng ḷng cho phép đổi hai chữ lỡ làng của Người thành ngỡ ngàng cho Sơn. Và c̣n hai con mắt, tôi dành một con khóc người. Con kia, để tôi c̣n nháy với hư vô, v́ bầy vạc ( í a ) bay qua, hát lời ( ối a ) mệnh bạc, từng giọt (í a) vô biên, trôi ch́m ( ối à ) tiếng tăm.

Sơn suốt một kiếp ngỡ ngàng nước đục bụi trong. Và chắc Tố Như cũng đồng t́nh với kẻ hậu sinh này rằng hạt bụi trong ngần kia, như một nghệ sĩ lớn, đă trăm năm để một tấm ḷng từ đây. Đó là cách duy nhất, như Sơn từng hát, tạ ơn người tạ ơn đời.

Nam Dao